درنگی بر معنایِ واژۀ لبلاب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانش‌آموختۀ دکتریِ زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

واژۀ «لبلاب» در فرهنگ‌های لغتِ فارسی به دو معنا آمده است. فرهنگ‌نویسان یکی از معانیِ این واژه را «عزائم‌خوان و افسونگر» ذکر کرده‌اند. با نگاهی به شواهد شعری دریافت می‌شود که معنایِ ارائه‌شدۀ فرهنگ‌نویسان در موردِ اخیر درست نبوده و آن‌ها به‌دلیلِ دریافتِ نادرست از معنایِ ابیاتی که این واژه در آن‌ها به‌کار رفته است، این معنا را برای لبلاب ثبت کرده‌اند. نگارندگان مقالۀ حاضر پس از ذکر فرهنگ‌هایی که به معنایِ واژۀ لبلاب پرداخته‌اند، با آوردن شواهد شعری و بررسی و تحلیل آن‌ها، معنایِ پیشنهادیِ خود را دربارۀ هریک از ابیات مورد بحث مطرح کرده و در پایان معنی درستِ واژۀ لبلاب را بیان کرده‌اند. نگارندگان اثبات کرده‌اند که لبلاب در شواهدِ شعری مورد بحث، در معنای گوی جادوگری به‌کار رفته است و نه افسونگر. همچنین با رجوع به فرهنگ‌های لغتِ عربی و کتب امثال و حِکَم نشان داده شده است که این اشتباه صورت‌گرفته احتمالاً از جانب فرهنگ‌نویسان فارسی به فارسی بوده و در لغت‌نامه‌های عربی لبلاب در معنای افسونگر نیامده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A debate on the meaning of the word Lablab

نویسندگان [English]

  • Abbas Parsatalab
  • Hamidreza Fahandej Saadi
PhD Graduate of Persian Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The word "Lablab" has two meanings in Persian dictionaries. One of the meanings of this word is “the ivy plant” and the other meaning is "the enchanter and the sorcerer". By looking at the poetic evidence, it can be seen that the meaning presented by the lexicographers in the latter case was not correct and they registered this meaning due to their misunderstanding of the meaning of the verses in which this word is used. The authors of the present article, after mentioning the dictionaries that have discussed the meaning of the word Lablab, by bringing poetic evidences and examining and analyzing them, put forward their proposed meaning about each of the discussed verses, and, at the end, the correct meaning of the word Lablab has been expressed. The authors have proved that Lablab in the discussed poetic evidence is used in the meaning of magician’s orb and not enchanter. Also, by referring to Arabic dictionaries and books of apothegm, it has been shown that this mistake was probably made by the Persian-to-Persian lexicographers and Lablab did not appear in Arabic dictionaries in the meaning of enchanter.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Lablab
  • lexicon writing
  • magician’s orb
  • ivy plant
  • description of texts
ابن ابی‎الحدید معتزلی، عبدالحمید، (139۴)، شرح نهجالبلاغه، جلد 20، مترجم غلامرضا لایقی، تهران: کتاب نیستان.
ابن مرزبان محولی، محمد بن خلف، (1۴12)، ذمُّ‌الثقلاء، شارجه: مؤسسۀ علوم قرآن.
ابوالرجاء قمی، نجم‎الدّین، (13۶3)، تاریخالوزراء، به کوشش محمّدتقی دانش‎پژوه، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
أبی هلال عسکری، حسن بن عبداللّه، (1۴20ق/ 2000 م)، جَمهَرة‌الامثال، بیروت: دار الجیل.
استرآبادی، میرزا مهدی‎خان، (13۴1)، دُرّۀ نادره، به اهتمام دکتر سیّد جعفر شهیدی، تهران: انجمن آثار ملّی.
انجو شیرازی، میرجمال‎الدّین حسین، (13۵1)، فرهنگ جهانگیری، ویراستۀ دکتر رحیم عفیفی، مشهد: دانشگاه مشهد.
انوری، حسن، (1381)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن.
ازرقی هروی، (133۶ الف)، دیوان ازرقی هروی، تصحیح و تحشیه و تعلیقات علی عبدالرسولی، تهران: دانشگاه تهران.
ازرقی هروی،  (133۶ ب)، دیوان ازرقی هروی، با تصحیح و مقابله و مقدّمۀ سعید نفیسی، تهران: زوّار.
ازرقی هروی، (1398)، دیوان ازرقی هروی، تحقیق و تصحیح مسعود راستی‎پور، محمّدتقی خلوصی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
امیری، منوچهر، (13۵3)، فرهنگ داروها و واژههای دشوار یا تحقیق دربارۀ کتاب الابنیه عن حقائقالادویه، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بدرالدّین ابراهیم، (1381)، فرهنگنامۀ زفان گویا و جهان پویا، تصحیح و تحشیه دکتر حبیب‎اللّه طالبی، تهران: پازینه.
بیرونی، ابوریحان، (1370)، الصیدنة فی الطب، تصحیح دکتر عبّاس زریاب خویی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
تبریزی، محمّدحسین بن خلف (برهان)، (13۴2)، برهان قاطع، ۵ جلد، به اهتمام دکتر محمّد معین، تهران: کتابفروشی ابن سینا.
جوهری، ابی‎نصر اسماعیل بن حمّاد، (1۴30 ه / 2009 م)، الصحاح، راجَعَه و اعتنی بهِ دکتر محمّد محمّد تامر، أنس محمّد الشامی، زکریّا جابر احمد، قاهره: دارالحدیث.
حاجی‎زاده، مجید، (1392)، فرهنگ لغات، تعبیرات و ترکیبات دیوان اشعار حکیم سنایی غزنوی، 3 جلد، کرمان: دانشگاه آزاد اسلامی.
حسینی زَبِیْدی، سیّد محمّد مرتضی، ( 1۴07 ه / 1987 م)، تاج العروس من جواهر القاموس، جلد چهارم، تحقیق عبدالعلیم الطحاوی، کویت: مطبعة حکومة الکویت.
داعی‎الاسلام، محمّدعلی، (13۶۴)، فرهنگ نظام، تهران: چاپ حیدری – صحافی امیرکبیر.
دبیرسیاقی، محمّد، (2۵3۵)، گنج بازیافته (بخش نخست)، تهران: اشرفی.
دهخدا، علی‎‎اکبر، (1377)، لغتنامۀ دهخدا، 1۵ جلد، تهران: دانشگاه تهران.
دهلوی، محمّد بن لاد، (10۴9 ق)، مؤیّدالفضلاء، نسخۀ خطّی محفوظ در کتابخانۀ مجلس شؤرای اسلامی به شمارۀ 13017، به کتابت فتح‎محمّد بن بهاءالدّین قریشی العبّاسی.
رامپوری، غیاث‎الدّین محمّد، (1327)، غیاثاللّغات، 2 جلد، با حواشی و اضافات به کوشش محمّد دبیرسیاقی، تهران: کانون معرفت.
زمخشری، محمود بن عمر، (1۴07 ه / 1987 م)، المستقصی فی أمثال العرب، بیروت: دارالکتب العلمیة.
سپهر، عباسقلی، (13۶۴)، ناسخالتّواریخ، به تصحیح و حواشی محمّدباقر بهبودی، تهران: کتابفروشی اسلامیّه.
سراجی خراسانی، (1972 م)، دیوان سیّد سراجالدّین خراسانی، با مقدّمه و تعلیقات به اهتمام دکتر نذیر احمد، علیگر: دانشگاه اسلامی علیگر.
سنائی غزنوی، ابوالمجد مجدود بن آدم، (133۶)، دیوان حکیم سنائی، به کوشش مظاهر مصفّا، تهران: امیرکبیر.
سنائی غزنوی، ابوالمجد مجدود بن آدم، (1380)، دیوان سنائی غزنوی. به سعی و اهتمام محمّدتقی مدرّس رضوی، تهران: سنایی.
شرتونی لبنانی، سعید، (137۴)، اقرب الموارد فی فُصَح العربیة و الشوارد، جلد پنجم، تهران: دارالاُسوه.
صفّاری، محمّدشفیع، برزگر خالقی، محمّدرضا، (1۴00)، شرح مشکلات دیوان حکیم سنائی، تهران: زوّار.
عاشق، (137۴)، لسانالشعراء و بیانالفضلاء، به کوشش نذیر احمد، دهلی نو: رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران.
عمعق بخاری، (1339)، دیوان عمعق بخاری، با مقابله و تصحیح و مقدّمه سعید نفیسی، تهران: انتشارات کتابفروشی فروغی.
عمعق، بخاری، (1389)، دیوان اشعار شهابالدین عمعق بخارایی، مصحّح علیرضا شعبانلو، تهران: انتشارات آزما.
غازی‎الدّین حیدر، (1891 م)، هفت قلزم (در لغات و مصطلحات مستعمل اهل عجم)، تدوین قبول‎محمّد، لکهنو: منشی نول کشور.
فیضی سرهندی، اللّه‌داد، (13۴9)، مَدار الافاضل، به اهتمام دکتر محمّد باقر، لاهور: دانشگاه پنجاب.
قوّاس غزنوی، فخرالدّین مبارکشاه، (13۵3)، فرهنگ قوّاس، به اهتمام نذیر احمد، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
لویکی، فضل‎اللّه عمید، (198۵ م)، دیوان عمید، مقدّمه و تصحیح از دکتر نذیر احمد، لاهور: مجلسِ ترقّیِ ادب.
محمّد پادشاه (شاد)، (133۵)، فرهنگ آنندراج، زیر نظر محمّد دبیرسیاقی، تهران: انتشارات کتابخانۀ خیّام.
محمّد مقیم تویسرکانی، (13۶2)، فرهنگ جعفری، به تصحیح و تحشیه و تعلیق سعید حمیدیان، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
مدبّری، محمود، (1370)، شاعران بیدیوان، تهران: پانوس.
مسعود سعد سلمان، (1319)، اشعار گزیدۀ مسعود سعد سلمان برای دبیرستانها، به اهتمام رشید یاسمی، تهران: شرکت چاپخانۀ تابان.
مسعود سعد سلمان، (13۶2)، دیوان مسعود سعد سلمان، به تصحیح مرحوم رشید یاسمی، تهران: امیرکبیر.
مسعود سعد سلمان، (13۶۴)، دیوان مسعود سعد، 2 جلد، به تصحیح و اهتمام مهدی نوریان، اصفهان: کمال.
مسعود سعد سلمان، (1370)، گزیدۀ اشعار مسعود سعد (شرح لغات و ترکیبات)، به کوشش حسین لسان، تهران: علمی و فرهنگی.
مسعود سعد سلمان، (1381)، شعر زندان برگزیده و شرح اشعار مسعود سعد سلمان، به کوشش پرویز اتابکی، تهران: فرزان روز.
مسعود سعد سلمان، (1۴00)، دیوان مسعود سعد سلمان، 2 جلد، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمّد مهیار، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
مهیار، محمّد، (1377)، فرهنگ لغات و کنایات دیوان مسعود سعد سلمان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
میدانی، احمد بن محمّد، (1۴2۵ ه / 200۴ م)، مجمعالامثال، قدم له و علق علیه نعیم حسین زرزور، بیروت: دارالکتب العلمیة.
نفیسی، علی‎اکبر (ناظم‎الاطبّا)، (13۴3)، فرهنگ نفیسی، تهران: کتابفروشی خیّام.
وصاف‎الحضرة، عبداللّه بن فضل‎اللّه، (1388)، تاریخ وصافالحضرة، جلد چهارم، مقدّمه، تصحیح دکتر علیرضا حاجیان‎نژاد، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
هدایت، رضاقلی‎خان، (1381)، مجمعالفصحاء، به کوشش مظاهر مصفّا، تهران: امیرکبیر.
هدایت، رضاقلی‎خان، (1397)، فرهنگ فارسی انجمنآرای ناصری، تصحیح انتقادی دکتر بهمن افشانی (آقاجری)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
هروی، ابومنصور موفّق بن علی، (13۴۶)، الابنیه عن حقائقالادویه، به تصحیح احمد بهمنیار، به کوشش حسین محبوبی اردکانی، تهران: دانشگاه تهران.
یاحقی، محمّدجعفر، (138۶)، فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی، تهران: فرهنگ معاصر.
یعقوب، إمیل بَدیع، (1۴1۵ ه / 199۵ م)، موسوعةُ أمثالِ العرب، بیروت: دارالجیل.
ب. مقالهها
شعبانلو، علیرضا، ملک ثابت، مهدی، جلالی پندری، یداللّه، (1387)، «عناصر بیانی در اشعار عمعق بخارایی»، کاوشنامه، سال نهم، شمارۀ 17، ص. 2۴9-291.
مهرآوران، محمود، (1387)، «عمید سنّامی یا لویکی شاعری توانا اما ناشناخته»، آینه میراث، سال ششم، شمارۀ ۴۰، ص. 1۶۵-189.
یلمه‎ها، احمدرضا، (1390)، «تصحیح چند بیت از دیوان عمعق بخارایی بر اساس نسخه‎ای تازه‎یافته»، متنپژوهی ادبی، تابستان، شمارۀ ۴8، ص. 173-183.
ج. پایاننامهها
اصلانی‎نسب، الهام، (1393)، «فرهنگ توصیفی لغات، ترکیبات و اصطلاحات دیوان مسعود سعد سلمان»، پایان‎نامۀ کارشناسی ارشد، استاد راهنما دکتر ابراهیم رنجبر، دانشگاه محقّق اردبیلی.
بلوری، کاظم، (1337)، «احوال و سیصد بیت از اشعار مسعود سعد سلمان امیر و شاعر بزرگ قرن پنجم و ششم هجری»، پایان‎نامۀ کارشناسی، به راهنمایی استاد میرزا عبدالعظیم خان قریب، دانشگاه تهران.
جوکار، هاجر، (138۴)، «شرح لغات، اصطلاحات و ترکیبات مشکل قصاید سنایی و در صورت لزوم شرح بیت»، پایان‎نامۀ کارشناسی ارشد، استاد راهنما دکتر زهرا ریاحی زمین، دانشگاه شیراز.
دشتی، حسن، (137۴)، «واژگان و اصطلاحات دیوان مسعود سعد سلمان (حرف ش تا ی)»، پایان‎نامۀ کارشناسی ارشد، استاد راهنما دکتر جعفر مؤیّد شیرازی، دانشگاه شیراز.
رجائی لک، محمّد، (13۴1)، «استخراج و معانی لغات عربی دیوان مسعود سلمان به تصحیح رشید یاسمی»، پایان‎نامۀ کارشناسی، به راهنمایی عبدالحمید بدیع‎الزمانی، دانشگاه تهران.
سیفی، صفدر، (137۵)، «لغات و ترکیبات نادر دیوان سنایی»، پایان‎نامۀ کارشناسی ارشد، استاد راهنما دکتر محمود عابدی، دانشگاه تربیت معلّم.
شعاعی، ناهید، (1332)، «تفسیر و توضیح پانصد بیت از مسعود سعد سلمان»، پایان‎نامۀ کارشناسی، به راهنمائی دکتر ذبیح‎اللّه صفا، دانشگاه تهران.
فرّخ‎نیا، مهین‎دخت، (1379)، «شرح مشکلات دیوان مسعود سعد سلمان»، پایان‎نامۀ دکتری، استاد راهنما دکتر مظاهر مصفّا، دانشگاه تهران.
فروندی، عظیم، (1373)، «فرهنگ نوادر لغات و ترکیبات و تعبیرات شعر حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنائی غزنوی»، پایان‎نامۀ کارشناسی ارشد، استاد راهنما دکتر محمّد جاویدی صبّاغیان، دانشگاه فردوسی مشهد.
محرابی، آذر، (13۴0)، «تحقیق در ۵00 بیت از دیوان مسعود سعد سلمان»، پایان‎نامۀ کارشناسی، به راهنمایی دکتر ذبیح‎اللّه صفا، دانشگاه تهران.
محمّدیان، محمّد، (137۵)، «فرهنگ لغات، ترکیبات و اصطلاحات دیوان»، پایان‎نامۀ کارشناسی ارشد، استاد راهنما دکتر معصومه معدن‎کن، دانشگاه تبریز.
دوره 78، شماره 251
بهار و تابستان 1404
تیر 1404
صفحه 185-206
  • تاریخ دریافت: 16 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری: 03 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 11 تیر 1404
  • تاریخ انتشار: 31 تیر 1404