فرایند و سیاست داوری همتا
نشریه «زبان و ادبیات فارسی» متعهد به اجرای فرایند داوری دوسویهناشناس (Double-Blind Peer Review) مطابق با آییننامه کمیته اخلاق نشر (COPE) است. افزون بر این، این نشریه از اصول و ضوابط اخلاق نشر مندرج در سند «اصول شفافیت و بهترین رویهها در نشر علمی» که پیشتر منتشر شده و در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۲ توسط کمیته اخلاق نشر (COPE)، راهنمای نشریات دسترسی آزاد (DOAJ)، انجمن ناشران علمی دسترسی آزاد (OASPA) و انجمن جهانی ویراستاران پزشکی (WAME) بهروزرسانی شده است، پیروی میکند. سیاستها و دستورالعملهای نشریه برای داوران را میتوانید در اینجا مشاهده کنید.
فرایند داوری
تصمیمگیری درباره انتشار یک مقاله بر پایه ارزیابی اولیه سردبیری و داوری دوسویهناشناس انجام میشود. در آغاز، همه مقالهها توسط یک کمیته تحریریه متشکل از دو یا چند عضو هیئت تحریریه بررسی میشوند. هدف اصلی این مرحله آن است که مشخص شود آیا مقاله باید برای داوری ارسال شود یا خیر، و نیز درباره مقالههایی که در همین مرحله مناسب تشخیص داده نمیشوند، تصمیمی سریع اتخاذ شود.
سرمقالهها و نامهها ممکن است در همین مرحله پذیرفته شوند، اما در سایر موارد، تصمیم یا رد مقاله است یا ارسال آن برای داوری بیرونی. مقالههایی که استانداردهای اولیه را برآورده نکنند یا احتمال انتشار آنها حتی در صورت دریافت داوری مثبت اندک باشد؛ برای مثال به این دلیل که نوآوری آنها کافی نیست یا ارتباط آنها با حوزه علمی مربوط روشن نیست، ممکن است در همین مرحله رد شوند تا از اتلاف وقت نویسندگانی که مایلاند مقاله خود را در جای دیگری منتشر کنند، جلوگیری شود. گاهی نیز مقاله برای اصلاحات به نویسنده بازگردانده میشود تا به سردبیران در تصمیمگیری درباره ارسال یا عدم ارسال آن برای داوری کمک کند. نویسندگان معمولاً میتوانند انتظار داشته باشند که نتیجه این مرحله را ظرف ۱ تا ۲ هفته پس از ارسال مقاله دریافت کنند.
مقالاتی که وارد مرحله داوری میشوند، توسط اعضای یک هیئت تخصصی بیرونی بررسی خواهند شد. همه این مقالهها تحت نظارت سردبیر بخش و همچنین سردبیر ارشد، توسط دستکم سه داور یا بیشتر و بهصورت داوری دوسویهناشناس ارزیابی میشوند. ما همه اقدامات معقول را برای پنهان نگه داشتن هویت نویسنده در طول فرایند داوری انجام میدهیم؛ با این حال، این وظیفه نویسندگان است که اطمینان حاصل کنند اطلاعات مربوط به آثار پیشین و جزئیات مشابه، هویت آنان را آشکار نمیکند.
هدف ما این است که فرایند داوری را ظرف ۴ تا ۸ هفته پس از تصمیم به ارسال برای داوری تکمیل کنیم؛ هرچند گاهی تأخیرهایی رخ میدهد و نویسندگان باید پیش از تماس با نشریه، دستکم ۶ هفته از زمان ارسال مقاله صبر کنند. تصمیم نهایی درباره پذیرش مقاله بر عهده سردبیر است. همچنین میتوانید فرایند داوری مقاله در این نشریه را در اینجا مشاهده کنید.
نقش داوران
داوران از ارکان اساسی پیشرفت و ارتقای کیفیت نشریه هستند. در چارچوب فرایند داوری، که بر پایه نظام داوری دوسویهناشناس انجام میشود، از داوران خواسته میشود که به هیچ شکلی هویت خود را افشا نکنند.
اگر داور احساس کند که مقاله از نظر فنی در حوزه تخصص او نیست، یا امکان انجام داوری در زمان مقرر را ندارد، یا میان او و مقاله تعارض منافع وجود دارد، باید فوراً از داوری آن مقاله انصراف دهد.
همه مقالههای ارسالی باید محرمانه تلقی شوند. فقط در صورت تأیید سردبیر، میتوان از نظر فردی بیرون از فرایند داوری بهره گرفت. هیچ داوری نباید مقالهای را که برای داوری دریافت کرده است به شخص دیگری برای داوری واگذار کند؛ در چنین حالتی باید فوراً از پذیرش داوری خودداری کند. از آنجا که داوران پایه اصلی تضمین کیفیت هستند، باید اطمینان حاصل کنند که مقالههای منتشرشده از کیفیت بالا و اصالت علمی برخوردارند. اگر داور آگاه شود که مقاله مورد نظر همزمان در نشریه دیگری نیز در حال بررسی است، باید سردبیر را مطلع سازد.
برای تحلیل یک مقاله قواعد ثابت و تغییرناپذیری وجود ندارد و این امر میتواند بسته به ارزشمندی، کیفیت و اصالت هر مقاله، بهصورت موردی انجام شود. بهطور کلی، در یک داوری میتوان موارد زیر را بررسی کرد:
ساختار مقاله و میزان انطباق آن با دستورالعملهای نویسندگان
هدف و مقصود مقاله
نحوه استفاده از گذارها و پیوندهای متنی در مقاله
مقدمه و نتیجهگیری / پیشنهادهای ارائهشده
منابعی که برای پشتیبانی از محتوا ارائه شدهاند
دستور زبان، نشانهگذاری و املا
مسائل مربوط به سرقت ادبی
تناسب مقاله با نیازها و حوزهٔ نشریه
نظر داور یکی از عوامل مهم در تصمیمگیری برای پذیرش یا رد مقاله است و نقشی اساسی در فرایند داوری همتا دارد. از همه داوران ما درخواست میشود مقالههای ارجاعشده را با دقت کامل بررسی کرده و بدون هرگونه جانبداری، نظر داوری خود را ارائه دهند؛ این امر موجب ارتقای کیفیت نشریات ما خواهد شد.
راهنمایی برای داوران
همه مقالات بهصورت دوسویهناشناس داوری میشوند. در نشریه «زبان و ادبیات فارسی»، ما بر این باوریم که داوری همتا زیربنای حفظ کیفیت و سلامت پژوهشهای علمی و دانشگاهی است.
شما بهعنوان داور، به سردبیران (سردبیر بخش و سردبیر ارشد) مشورت میدهید و آنان با یاری کمیته تحریریه - برای همه مقالههای پژوهشی و بیشتر مقالههای تحلیلی - تصمیم نهایی را اتخاذ میکنند. ما نتیجه نهایی را به اطلاع شما خواهیم رساند. حتی اگر مقالهای پذیرفته نشود، مایلیم دیدگاههای سازندهای را در اختیار نویسنده قرار دهیم تا بتواند اثر خود را بهبود بخشد.
همه مقالات منتشرنشده اسناد محرمانه محسوب میشوند. اگر از شما برای داوری مقالهای دعوت شد، لطفاً حتی با همکاران خود نیز درباره آن گفتوگو نکنید. هنگامی که دعوتنامه داوری را دریافت میکنید، باید فرم داوری نشریه را تکمیل کنید. بهتر است به همه نامههای داوری که دریافت میکنید، پاسخ دهید. اگر احساس میکنید مقاله خارج از حوزه تخصص شماست یا زمان کافی برای انجام داوری ندارید، باید هرچه سریعتر دفتر نشریه را مطلع سازید تا داور دیگری جایگزین شود. در این مرحله، ممکن است بخواهید همکار واجد شرایطی را نیز پیشنهاد دهید. لطفاً به یاد داشته باشید که اگر مقاله نویسنده نزد داورانی باقی بماند که به درخواست داوری پاسخ ندادهاند، نویسنده بهموقع نتیجهای دریافت نخواهد کرد.
لطفاً «اهداف و دامنه موضوعی» نشریه و نیز «راهنمای نویسندگان» را با دقت مطالعه کنید. باید بررسی شود که آیا مقاله برای نشریهای که به آن ارسال شده مناسب است یا نه. بخش اهداف و دامنه موضوعی نشریه در منوی «اطلاعات نشریه» و صفحات مرتبط در دسترس است.
ویژگی اساسی هر داوری آن است که مفید و سازنده باشد. ما از داوران میخواهیم هنگام ارائه نظر به نویسندگان، در عین صراحت، مؤدبانه و محترمانه عمل کنند. داوران باید ارزیابی انتقادیِ عینی و تا حد امکان جامع از مقاله ارائه دهند. داوران لازم است توصیه خود را برای تصمیمگیری درباره دستنوشته به سردبیر ارشد اعلام کنند. گزارش شما باید شامل پاسخهای تفصیلی به پرسشهای مطرحشده در فرم داوری نشریه باشد. اگر معتقدید مقاله نیازمند اصلاحاتی است تا قابل پذیرش شود، لطفاً پیشنهادهایی برای بهبود آن ارائه کنید. همچنین اگر بر این باورید که مقاله به اندازه کافی مناسب نیست و چشمانداز واقعی برای بهبود کافی و رسیدن به سطح انتشار ندارد، باید رد آن را توصیه کنید.
همچنین لازم است:
فرم امتیازدهی داور فقط برای سردبیران قابل مشاهده است، اما نظرهای داور با نویسندگان به اشتراک گذاشته خواهد شد. همچنین باید مشخص کنید که آیا مقاله نیاز به اصلاح دستور زبان فارسی یا انگلیسی، نشانهگذاری یا املا دارد یا نه. نمودار فرایند داوری مقاله در این نشریه را نیز میتوانید در پایان این صفحه مشاهده کنید.
حریم خصوصی و محرمانگی
در نشریه «زبان و ادبیات فارسی»، مقالهها باید با رعایت کامل محرمانگی نویسندگان داوری شوند. نویسندگان با ارسال مقاله خود برای داوری، نتایج پژوهش علمی و تلاش فکری خلاقانه خود را به سردبیران میسپارند؛ آثاری که اعتبار حرفهای و مسیر شغلی آنان ممکن است به آن وابسته باشد. افشای جزئیات محرمانه در طول فرایند داوری میتواند حقوق نویسندگان را نقض کند. داوران نیز از حق محرمانگی برخوردارند و سردبیر باید آن را محترم بشمارد. فقط در صورتی که ادعای تقلب یا عدم صداقت مطرح باشد، ممکن است محرمانگی نقض شود؛ در غیر این صورت، باید کاملاً حفظ شود. سردبیران نباید هیچگونه اطلاعاتی درباره مقالهها ــ از جمله دریافت مقاله، محتوای آن، وضعیت آن در فرایند داوری، نقدهای داوران یا سرنوشت نهایی آن ــ در اختیار هیچکس جز نویسندگان و داوران قرار دهند. این موضوع شامل درخواستهایی برای استفاده از این مطالب در فرایندهای حقوقی نیز میشود.
سردبیران باید بهروشنی برای داوران توضیح دهند که مقالات ارسالشده برای داوری، ارتباطاتی محرمانه و از اموال خصوصی نویسندگان هستند. بنابراین، داوران و اعضای هیئت تحریریه باید با خودداری از بحث عمومی درباره اثر نویسنده یا استفاده از ایدههای آن پیش از انتشار مقاله، به حقوق نویسندگان احترام بگذارند. نباید به داوران اجازه داده شود که برای پروندههای شخصی خود از دستنوشته نسخهبرداری کنند و نیز باید از اشتراکگذاری آن با دیگران، مگر با اجازه سردبیر، منع شوند. داوران باید پس از ارسال نظر داوری، نسخههای مقاله را بازگردانند یا نابود کنند. سردبیران نیز نباید نسخهای از مقالههای ردشده را نگه دارند. نظرهای داوران نباید بدون اجازه داور، نویسنده و سردبیر منتشر یا به هر شکل عمومی شوند.
تعارض منافع در فرایند داوری
اگرچه ما از نظام داوری دوسویهناشناس استفاده میکنیم، فضای پژوهش گاهی بسیار محدود است. این بدان معناست که بسیاری از داوران ممکن است نویسنده را از طریق آشنایی با آثارش بشناسند. شما ممکن است بتوانید مقالهای را که توسط دوست یا رقیب شما نوشته شده، منصفانه ارزیابی کنید؛ با این حال:
