نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

دانشیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه رفسنجان، ایران

چکیده

«پنج نمایشنامه» نوشتۀ میرزا آقا تبریزی از نخستین نمایشنامه‌های ادب فارسی است که اوضاع نابسامان و ناگوار دورۀ ناصری را با انشایی آمیخته به طنز نشان می‌دهد. این نمایشنامه‌ها با وجود نداشتن وحدت زمان، مکان و موضوع به‌دلیل دربرداشتن برخی از حقایق تاریخی اهمیّت دارند. جایگاه و اعتبار عنصر گفت‌وگو در نمایشنامه‌ها از عوامل تأثیرگذار بر بسامد حضور تعابیر عامیانه در این نوع ادبی است. در متون ادبی مردم‌پسند، سازه‌های دستوری و واژگانی زبان عامّه که به‌دلیل برجستگی، کانونی می‌شوند، با توجّه به قابلیّت‌های خود، تصاویری از واقعیّت‌های اجتماعی را که مورد انتقاد نویسنده است، گاه با صراحت و زمانی با کنایه ترسیم می‌کنند. در این پژوهش که به شیوۀ توصیفی-تحلیلی انجام شده است، واژه‌ها و تعابیر فرهنگ عامه که ظرفیّت نمایشی روایت‌ها را بالا می‌برند و در انعکاس اوضاع اجتماعی کارایی دارند، بررسی می‌شود. براساس یافته‌های این پژوهش در نمایشنامه‌های میرزاآقا تبریزی، عناصردستوری شدّت‌بخش، کنایات، صفات، قیدها و برخی از افعالی که خاستگاه اجتماعی آن‌ها فرهنگ عامّه است یا بسامد آن‌ها در تداول عامّه بیش‌تر است، حضوری چشمگیر دارند و به‌دلیل شفّافیت و قدرت القایی در بسترسازی برای اجرای نمایشنامه‌ها، یاریگر نویسنده‌اند‌. این واحدهای زبانی در بازگویی موضوعات فرهنگی و اجتماعی نیز نقشی تعیین‌کننده دارند. به همین‌روی می‌توان گفت گزینش واژه های نشاندار زبان عامّه در «پنج نمایشنامه از میرزاآقاتبریزی» عامدانه بوده و حضور هدفمند آن‌ها به گزارش روایات، بازتاب انتقادات اجتماعی و بیان شیوای نویسنده جهت داده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Role of Popular Words and Interpretaions in the Reflection of Social criticism. A case study of Panj NamayeshNameh by Mirza Agha Tabrizi

نویسنده [English]

  • Hamid Jafari Ghariyeh Ali

Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Rafsanjan University, Iran

چکیده [English]

"Five Plays" written by Mirza Agha Tabrizi is one of the first plays in Persian literature. It shows the corruption in Nasserite period with a humorous tone. Despite the lack of unity of time, place and subject, these plays are important because they contain some historical facts. The status and validity of the dialectic element in plays is an important factor influencing the presence of colloquial expressions in this type of literature. In folk literary texts, the grammatical and lexical structures of the vernacular language are the focal point due to their prominence. According to their capabilities, these structures sometimes explicitly (sometimes ironically) depict images of social realities, which are criticized by the author. This descriptive-analytical research investigates the words and expressions of pop culture that increase the theatrical capacity of narratives and also effectively reflects social situations. According to the findings, in Mirza Agha Tabrizi's plays, grammatical elements, ironies, adjectives, language in Five Plays by Mirza Agha Tabrizi is purposeful. The purposeful presence of marked popular words directs narrative reports, social critique and fluent style of the author.adverbs and verbs derived from popular culture (with high frequency) are recurrent. Due to its transparency and communicative capability in theatricality of plays, they can be of help to the author. Therefore, it can be said that marked word choice of colloquial

کلیدواژه‌ها [English]

  • Play
  • Mirza Agha Tabrizi
  • slang
  • Social criticism
  • Stylistics
  1. آدورنو، تئودور و دیگران. (1396). درآمدی بر جامعهشناسی ادبیات. ترجمۀ محمّدجعفر پوینده. چاپ دوم. تهران: چشمه.
  2. آرین پور، یحیی. (1372). از صبا تا نیما. ج 1. چاپ چهارم. تهران: زوّار.
  3. تبریزی، میرزاآقا. (1397). پنج نمایشنامه از میرزاآقا تبریزی. مقدّمه و تصحیح ح. م. صدیق. چاپ اوّل. تهران: چلچله.
  4. ــــــــــــــ.. (1335). چهار تیاتر. به تصحیح محمّدباقر مؤمنی، چاپ اوّل. تبریز: نور.
  5. دهخدا، علی‎اکبر. (1377)، لغتنامه، جلد15، چاپ دوم از دور جدید، تهران مؤسّسه و چاپ دانشگاه تهران.
  6. ذوالفقاری، حسن. (1398). زبان و ادبیّات عامّه ایران. چاپ چهارم. تهران: سمت.
  7. راسخ‎مهند، محمّد. (1397). درآمدی بر زبانشناسی شناختی (نظریه‎ها و مفاهیم). چاپ هفتم. تهران: سمت.
  8. رحیمی اردستانی، مصطفی. (1377). ترجمۀ المنجد. چاپ اوّل. تهران: صبا.
  9. ریو، جان مارشال. (1390). انگیزش و هیجان. ترجمۀ یحیی سیّد محمدی. تهران: ویرایش.
  10. سالک، حمید. (1357). «چند گفتار پیرامون پنج نمایشنامه میرزاآقا تبریزی». تبریز: نوبل.
  11. سپهران، کامران. (1388). «میرزاآقا تبریزی و سیاست زیباشناختی». نشریۀ جامعه‌شناسی هنر و ادبیات. سال اول. ش 2. صص 197-214.
  12. سیپک، ییری. (1393). ادبیات فولکلور ایران. ترجمۀ محمّد اخگری. چاپ چهارم. تهران: سروش.
  13. شکرخدایی، نیلوفر سادات. (1388). نقد و بررسی پنج نمایشنامه میرزاآقا تبریزی. چاپ اوّل. تهران: تکدرخت.
  14. صفوی، کورش. (1391). آشنایی با زیانشناسی در مطالعات ادب فارسی. چاپ اوّل. تهران: علمی.
  15. فتوحی، محمود. (1386). بلاغت تصویر. چاپ اوّل. تهران: سخن.
  16. __________(1391). سبکشناسی، نظریهها، رویکردها و روشها. چاپ اوّل. تهران: سخن.
  17. فرکلاف، نورمن. (1941). تحلیل انتقادی گفتمان. ترجمۀ فاطمه شایسته‎پیران و شعبان علی بهرام پور، رضا ذوقدار مقدّم، رامین کریمیان، پیروز ایزدی، محمود نیستانی و محمدجواد غلامرضا کاشی. ویراستاری محمّد نبوی و مهران مهاجر1379. تهران: انتشارات وزارت و فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  18. لانگاکر، رونالد. (1397). مبانی دستورِ شناختی. ترجمۀ جهانشاه میرزابیگی. چاپ اوّل. تهران: آگاه.