دستور زبان فارسی در قفقاز

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات فارسی و زبان های خارجی، دانشگاه تبریز-ایران

2 دکترای زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تبریز

10.22034/perlit.2021.48083.3180

چکیده

بر اساس شواهد تاریخی و مستندات فرهنگی، سرزمین قفقاز، دارای اشتراکات تاریخی و پیوندهای فرهنگی دیرینه‌ای با ایران و مردمان آن است. یکی از این حوزه‌های مشترک که تأثیرات دو سویة فراوانی از روابط فرهنگی و تاریخی ایرانیان و ملّت قفقاز، در روزگاران دراز پدید آورده است، مسائل ادبی و حوزة تتبّعات شعری و تحقیقات مربوط به زبان و ادبیات است. بررسی‌های نقدشناختی آثار گویندگانی چون نظامی گنجه‌ای، خاقانی شروانی، مجیر بیلقانی، واله داغستانی و ... نشان می‌دهد که زبان شعری این سخنوران، نمی‌تواند با این شاعران آغاز گردد و در سخن همان‌ها به اوج پختگی برسد. بی‌گمان در این میان، سنت و سابقه‌ای در کار بوده و صد هزار دریای هنر و فضیلت پیش از آن دست در کار آفرینش هنری بوده است تا بزرگانی چون خاقانی و نظامی و مجیر از میان آن‌ها سر برآورند. در این میان، یکی از شاخه‏های مهم جریان زبان و ادب فارسی در قفقاز، تألیف کتاب‏های دستور زبان و لغت‌نامه های فارسی است. نگاهی به سیر تاریخی تدوین و تألیف این کتاب‏ها نشان می‏دهد که پیشگامان تألیف کتاب‏های فرهنگ لغات و دستور زبان فارسی، نویسندگان قفقاز بوده‏اند. در تاریخ تدوین کتاب‏های دستور زبان، سرزمین‏های قفقاز نقش بسیار مهمی دارند. این سرزمین‏ یا خاستگاه مادری مؤلفان کتاب‏ها بوده‌اند‏ و یا پذیرنده مؤلفانی غیربومی که در آن ناحیت ساکن شده‏اند. ما در این مقاله ابتدا نگاهی کلّی به تاریخ دستورنویسی و لغت‌نامه‌نگاری در قفقاز می‌کنیم و سپس با رعایت اختصار و ایجاز، به معرفی چند تن از مؤلفان کتاب‌های لغت و دستور زبان فارسی می-پردازیم.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

دستور زبان فارسی در قفقاز

نویسندگان [English]

  • Mohammad Ali Mousazadeh 1
  • mohamad Tahery khosroshahi 2
1 Assistant Professor, Persian Language & Literature Group , Persian Language and Literature & Foreign Languages Faculy. University of Tabriz, - Iran
2 PhD in Persian Language and Literature, University of Tabriz, Iran
چکیده [English]

According to historical and cultural evidence, the Caucasus has historical commonalities and long-standing cultural ties with Iran and its people. One of these common areas that have created many bilateral effects on the cultural and historical relations between Iranians and the Caucasus nation, is literary issues and the field of poetic origins and research related to language and literature. Critical studies of the works of writers such as Nezami Ganjavi, Khaghani Shervani, Mujir Belqani, Vale Daghestani, etc. show that the poetic language of these speakers cannot begin with these poets and reach the peak of maturity in their speech. Undoubtedly, there has been a tradition and a history, and hundreds of thousands of artists and virtuous people have been involved in artistic creation before, so that great people such as Khaghani, Nezami, and Mujir could emerge from among them. In this regard, one of the most important branches of the Persian language and literature in the Caucasus is the writing of Persian grammar books and dictionaries. An in-depth look at the historical course of the authorship of these books shows that the pioneers of compiling books on dictionaries and Persian grammar were the Caucasians. The region of the Caucasus plays a very important role in the history of compiling grammar books. This region was either the motherland of the authors or the host of the non-native authors who settled in that area..

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Grammar
  • Caucasus
  • Republic of Azerbaijan
  • Armenia
  • Georgia
1)      نفیسی، سعید (1344)، تاریخ نظم و نثر در ایران و زبان فارسی، تهران، کتابفروشی فروغی.
2)      شعردوست، علی­اصغر (1374)، آموزش زبان فارسی در جمهوری آذربایجان، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
3)      هادی، حسن (1378)، تاریخ شروان، (در کتاب ساغری در میان سنگستان به اهتمام جمشید علیزاده)، تهران، نشر مرکز.
4)      شروانی، جمال­الدین خلیل (1366)، نزهه المجالس، با مقدمه و تصحیحات دکتر محمدامین ریاحی، تهران، انتشارات زوار.
5)      انوشه، حسن(1382)، دانشنامه زبان و ادب فارسی، جلد پنجم، مقدمه حسن انوشه، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
6)      فرهنگنامه ادب فارسی (1376): ذیل مدخل دستورنامه، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
7)      رشنوزاده، بابک (1383)، مدخل دستورنویسی، دانشنامه زبان و ادب فارسی، ج 6، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
8)      صفا ذبیح­الله (1370)، گنجینه سخن، ج 1، تهران، امیرکبیر.
9)      صفا، ذبیح­الله (1371)، تاریخ ادبیات در ایران، ج3، انتشارات فردوسی، دوره 5 جلدی.
10)  اختر رسولی (1382)، دانشنامه زبان و ادب فارسی، جلد پنجم، ذیل مدخل حبیش، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
11)  عزیز دولت­آبادی (1370)، سرایندگان شعر پارسی در قفقاز، تهران، بنیاد موقوفات افشار.
12)  سعید حمیدیان (1361)، صحاح العجم، فرهنگی فارسی به ترکی منسوب به هندوشاه ـ سال سوم ـ شماره اول ـ آذر و دی­ماه 1361 ـ ص 28.
13)  بهرام معصومی (1382)، دانشنامه زبان و ادب فارسی، جلد پنجم، ذیل مدخل صحاح الفرس، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.      
14)  فرهنگ فارسی عمید (1375)، حسن عمید، دوره سه جلدی، انتشارات امیرکبیر، چاپ پنجم.
15)  طاهری خسروشاهی، محمد (1395)، وحید تبریزی؛ سخنوری گمنام از سده دهم هجری، یادنامه دکتر حسن انوری، انتشارات سخن.
16)  جمیله صادق اوا (1377)، تحقیقات دانشمندان آذربایجان دربارة زبان فارسی، ‌ترجمة ‌عباس ممی­زاده، تهران، ‌الهدی.
17)  جمیله صادق اوا (1387)، پارسی­پژوهان آذربایجان، انتشارات امیرکبیر.
18)  عطاملک جوینی (1367)، تاریخ جهانگشای جوینی، انتشارات بامداد، تهران.