شناخت و تحلیل انواع اتوپیا در منظومه‌ها و رمان‌های فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی مقطع دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران

چکیده

مقالۀ حاضر به شناسایی و تحلیل انواع اتوپیا در ادب فارسی می‎پردازد و تلاش دارد تا این مفهوم را در قالب متون نظم و نثر فارسی تبیین کند. اتوپیا به‎عنوان جهانی ایده‎آل و بی‎نقص، ابتدا در متون فلسفی و سپس در متون ادبی ظهور یافت و در زبان فارسی به شکلی گسترده و در قالب‎های مختلف طرح و ترسیم شده‎است. شاعران و نویسندگان هریک با توجه به زمینه‎های فرهنگی، اجتماعی و تاریخی خاص خود، به تصویر و تبیین انواع اتوپیا پرداخته‎اند. این پژوهش در حیطۀ گونه‎شناسی ادبیات است و به روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی و با استفاده از منابع کتابخانه‎ای به طبقه‎بندی و تحلیل گونه‎های اتوپیا در ادبیات فارسی پرداخته‎است. همچنین مقاله به تطبیق ویژگی‎های مشترک و تفاوت‎های این ژانر در آثار کلاسیک فارسی چون شاهنامه، اسکندرنامه و خردنامه اسکندری و نیز رمان‎های فارسی عصر مشروطه و پس از آن پرداخته‎است و در تحلیل موضوع، آثاری بررسی شده که در آن‎ها طرحی کلی از یک جامعۀ اتوپیایی ارائه می‎شود. مسئلۀ اصلی پژوهش تحلیل اتوپیاهای فارسی و دسته‎بندی آن‎ها براساس ویژگی‎ها و هدف غایی آن آثار است‎ و نتایج تحقیق نشان می‎دهد که در متون نظم و نثر فارسی، انواع مختلفی از اتوپیا (آرمان‌شهر) وجود دارد و نویسندگان از این مفهوم هم برای بازنمایی آرزوهای جمعی و فردی و هم برای نقد وضعیت اجتماعی و سیاسی زمانۀ خود، استفاده کرده‎اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Study and Analysis of Different Types of Utopia in Persian Poems and Novels

نویسنده [English]

  • Solaiman Hashembaigi
Ph.D. student of Persian Language and Literature, Ilam University, Ilam, Iran.
چکیده [English]

The present article identifies and analyzes the types of utopia in Persian literature and attempts to explain this concept in the form of Persian poetry and prose texts. Utopia, as an ideal and perfect world, first appeared in philosophical texts and then in literary texts, and has been widely depicted and drawn in Persian in various forms. Poets and writers have each depicted and explained the types of utopia according to their own cultural, social, and historical backgrounds. This research is in the field of literary typology and has classified and analyzed Persian utopias by genre using a descriptive-analytical and comparative method and library resources. The article also compares the common features and differences of this genre in Persian classical works such as Shahnameh, Eskandarnameh, and Kheradnameh Eskandari, as well as Persian novels of the Constitutional Era and after, and in the analysis of the subject, works are examined in which a general outline of a utopian society is presented. The main issue of the research is the analysis of Persian utopias and their classification based on the characteristics and ultimate goal of those works. The results of the research indicate the diversity and breadth of types of utopias in Persian poetry and prose texts, where writers have used utopia to represent collective and individual aspirations as well as to criticize the social and political situation of their time.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Utopia
  • Genre
  • Persian Literature
  • Poem
  • Novel
آرین پور، یحیی. (1387)، از صبا تا نیما، جلد 1و2، تهران: زوار.
اصیل، حجت‎الله. (1393)، آرمان‌شهر در اندیشۀ ایرانی، ویراست سوم، تهران : نشر نی.
افلاطون. (1392)، جمهوری، مترجم: فؤاد روحانی، تهران: علمی‎فرهنگی.
تویسرکانی، مهرداد. (1376)، «درآمدی بر سیر داستان‎های آرمان‌شهری»، نشریه ادبیات داستانی، شماره ۴3، ص6-11.
توکلی، حمیدرضا. (1398)، «اندیشۀ دور و دراز پیش گام روایت پیش گویانه علمی در ایران»، مجله تاریخ ادبیات، شماره 3/78، ص۵1-8۴.
جامی، عبدالرحمن بن احمد. (138۵)، هفت اورنگ، به تصحیح و مقدمه مرتضی مدرس گیلانی، تهران: اهورا.
جهاندیده، سینا. (1386)، «ساختار و ساخت آفرینی تخیل»، ادبپژوهی، شماره ۴، ص1۴1-166.
حسنی، محمدباقر. (1389)، «مدینه فاضله در اندیشۀ سیاسی فارابی و افلاطون»، فصلنامۀ علمی-پژوهشی کوثر معارف، سال ششم، شماره 1۴.
حیدری، فاطمه. (1387)، چشم انداز آرمان‌شهر در شعر فارسی، تهران: دانش نگار.
زرین‎کوب، عبدالحسین. (1372)، پیر گنجه در جستجوی ناکجاآباد،(دربارۀ زندگی و آثار و اندیشۀ نظامی)، تهران: سخن.
سارجنت، تاور لایمن. (1399)، اتوپیانیسم، ترجمۀ محمد نصراوی، تهران: افکار جدید.
سردادور، حمزه. (1332)، چشمۀ آب حیات، بی‎جا: مؤسسه مطالعاتی امیر کبیر.
سهروردی، شهاب‎الدین یحیی. (13۴8)، مجموعۀ آثار فارسی شیخ اشراق، تصحیح، تحشیه و مقدمۀ سیدحسن نصر و مقدمۀ هانری کربن، تهران: [بی‎نا].
صنعتی‎زاده کرمانی، عبدالحسین. (1) (139۵)، رستم در قرن بیست و دوم، ویرایش مهدی گنجوی و مهرناز منصوری، تهران: نفیر.
صنعتی‎زاده کرمانی، عبدالحسین. (۵) (139۵)، روزگاری که گذشت، کرمان: مرکز کرمان‎شناسی.
صنعتی‎زاده کرمانی، عبدالحسین. (3) (1396)، عالم ابدی، ویرایش مهدی گنجوی و مهرناز منصوری، کرمان: مانیا هنر.
صنعتی‎زاده کرمانی، عبدالحسین. (۴ ) (1396)،  فرشتۀ صلح یا فتانه اصفهانی، ویرایش مهدی گنجوی و مهرناز منصوری، کرمان: مانیا هنر.
صنعتی‎زاده کرمانی، عبدالحسین. (2) (1396)، مجمع دیوانگان، ویرایش مهدی گنجوی و مهرناز منصوری، کرمان: مانیا هنر.
طالبوف تبریزی، عبدالرحیم. (1396)، مسالکالمحسنین، تهران: امید فردا.
طوسی، خواجه‌نصیرالدین. (13۵6)، اخلاق ناصری، تصحیح و توضیح مجتبی مینوی و علیرضا حیدری، تهران: انتشارات خوارزمی.
فردوسی، ابوالقاسم. (1386)، شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
فروغی، محمدعلی. (1306)، اندیشۀ دور و دراز، استانبول: آمدی مطبعه‎سی .
فارابی، ابونصر. (13۵۴)، اندیشههای اهل مدینه فاصله، ترجمۀ سید جعفر سجادی، تهران: مرکز مطالعات و هماهنگی فرهنگی.
قائمی، فرزاد. (1386)، «ادبیات پلید شهری و داستان معاصر فارسی »، فصلنامه تخصصی ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، (صص122-13۴).
کافی، غلام‎رضا و ندا حاتمی. (1۴01)، « ادبیات فرجام گرا یا آخرالزمانی(آپوکالیپسی) در شعر معاصر و انقلاب اسلامی»، نامۀ فرهنگستان، دورۀ 21، شمارۀ ۴، شماره پیاپی 8۴، ص67-82.
کامپانلا، توماسو. (1۴00)، شهر آفتاب، ترجمۀ آریا سلگی، تهران: روزآمد.
کلایس، گریگوری. (1۴03)، ادبیات آرامانشهری (اتوپیا)، مترجم: محمود ایرانی‎فرد، چاپ اول،تهران: خوب.
گودن، کریستان. (1383)، آیا باید از اتوپیا اعادۀ حیثیت کرد؟، ترجمۀ سوسن شریعتی، تهران: قصیده سرا.
مانهایم، کارل. (1380)، ایدئولوژی و اتوپیا: مقدمه‌ای بر جامعهشناسی شناخت، ترجمۀ فریبرز مجیدی، تهران: سمت.
محرمی، زهرا. (1396)، آرمان‌شهر در آثار برجستۀ نویسندگان معاصر ایران بین سالهای 1320 تا 1332، پایان‎نامۀ ارشد، راهنما دکتر مهدی محبتی، دانشگاه زنجان.
مراغه‎ای، زین‎العابدین. (1383)، سیاحتنامه ابراهیم بیگ یا بلای تعصب او، به کوشش م.ع. سپانلو، چاپ دوم، تهران: آگه.
مور، سر توماس. (1393)، آرمان‌شهر (اتوپیا)، ترجمۀ نسرین مجیدی ، تهران: روزگار نو.
میرعابدینی، حسن. (1392)، تاریخ ادبیات داستانی ایران، تهران : سخن.
نثری همدانی، موسی. (1306)، افسانۀ طی زمان، بی‎جا: مؤسسۀ خاور.
نظامی گنجوی، الیاس بن یوسف. (1381)،کلیات خمسۀ حکیم نظامی گنجهای، چاپ هشتم، تهران: امیرکبیر.
ولز، اچ. جی. (1383)، «یوتوپیاها»، مترجم: فخر یاسری، ع، ارغنون، شماره 2۵، ص13۵-1۴2.
هاکسلی، آلدوس (1378)، دنیای قشنگ نو، مترجم: سعید محمدیان، تهران: نیلوفر.
هدایت، صادق (13۴۴)،  زنده به گور(قصۀ آب زندگانی)، تهران: امیرکبیر.
Cuddon, J.A.( 1991), A dictionary of literary terms, uk: penguin books.
Madhasudanv, P.N (2018), Utopian and Dystopian literature: a comparative study , IJCRT, volume6 , issue4.
Mohajeri, faezeh (2021), Iranian utopia : suhrawardi and the concept of , No – where in "the chant of Gabriels wings " and the crimson intellect, the journal of Iranian study, vol 4, no:2, pp.455-478.
دوره 78، شماره 252
پاییز و زمستان 1404
دی 1404
صفحه 230-211
  • تاریخ دریافت: 14 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری: 09 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش: 17 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404