رباط سعدی؛ آگاهی های تازه از ساخت و تعمیر آن، به همراه تصحیحی نو از رساله در سؤال صاحب دیوان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران، تهران. ایران.

چکیده

می‎دانیم که شیخ اجل سعدی به طریقت جوانمردی، علی‎الخصوص جماعت سقّایان، تعلّق و دلبستگی داشته‌است. او در سال‌های پایانی زندگی، در بیرون شهر شیراز، به هزینهٔ شمس‎الدّین محمّد صاحب دیوان رباطی بر پا کرد و بعد از وفات، در صفّهٔ همانجا به خاک سپرده شد. رباط سعدی در طول قرون متمادی، زیارتگاه فقیر و غنی بود و بسته به اوضاع زمانه، گاه در رونق بود و گاه رو به افول داشت. اخبار و روایاتی که دربارۀ این رباط از روزگار نزدیک به حیات سعدی به دست ما رسیده اندک است. در مقالهٔ حاضر دو‎ روایت کهن از بنیاد نهادن رباط سعدی معرّفی شده و فواید تاریخی حاصل از آن مورد بحث قرار گرفته‌است. روایت قدیم‌تر تکمله‎ای است که میان سال‌های ۷۲۱ تا ۷۴۲ق به پایان رسالهٔ «سؤال صاحب دیوان» که در جزو رسائل ششگانۀ کلّیات سعدی مضبوط است الحاق شده. از این تکمله واضح می‎گردد که تاریخ بنای رباط سال 679ق بوده و درست سی سال بعد از وفات سعدی، یعنی به سال 721ق، علاءالدّین محمّد بن عمادالدّین محمّد فریومدی، از وزرای مقتدر و هنرپرور سلطان ابوسعید بهادرخان ایلخانی، در عمارت و احیای آن بذل توجّه و مال کرده‌است. روایت دوم قطعه شعری است از جلال طبیب شیرازی (درگذشت پیش از 785ق) در وصف رباط سعدی که در دیوان چاپی شاعر نیست و ناظر به ارتباط سعدی و رباط او با مسئلۀ آب و سقایت است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Saʿdī’s Ribāṭ: New Evidence on Its Construction and Restoration, with a New Critical Edition of the Treatise Suʾāl-i Ṣāḥib-i Dīwān

نویسنده [English]

  • Mohammad Afshinvafaie
Associate professor, Department of Persian Language and Literature, University of Tehran, Iran.
چکیده [English]

It is well established that Shaykh Saʿdī was affiliated with the futuwwa tradition, particularly the brotherhood of the saqqāyān (water-bearers). In his final years, at the expense of Shams al-Dīn Muḥammad, the Ṣāḥib-i Dīwān, he founded a ribāṭ (Sufi lodge) outside Shiraz. After his death, he was interred on the site’s suffah; consequently, over the centuries, the ribāṭ served as a pilgrimage site for both the poor and the elite, its fortunes fluctuating with broader historical conditions. Contemporary accounts from near Saʿdī’s lifetime are scarce. This article introduces two early sources on the ribāṭ’s foundation and explores their historical implications. The earlier source is an addendum appended between 721/1321 and 742/1341–42 to the Suʿāl-i Ṣāḥib-i Dīwān treatise, one of the six prose works in Saʿdī’s Kulliyāt. This addendum reveals that the ribāṭ was originally founded in 679/1280–81 and that, exactly thirty years after Saʿdī’s death—in 721/1321—ʿAlāʾ al-Dīn Muḥammad b. ʿImād al-Dīn Muḥammad Faryūmadī, an influential minister and arts patron at the Ilkhanid court of Sultan Abū Saʿīd Bahādur Khān, allocated resources for its reconstruction and the revival of its charitable activities. The second source is a previously unpublished poetic fragment by Jalāl Ṭabīb of Shiraz (d. before 785/1383–84) praising Saʿdī’s ribāṭ; absent from the edited dīwān, the poem highlights the ribāṭ’s connection to water and the practice of siqāyat (providing water).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Saʿdī and the futuwwa tradition
  • Saʿdī’s ribāṭ/ khānaqāh
  • Saʿdīya
  • the treatise Suʾāl-i Ṣāḥib-i Dīwān
  • ʿAlāʾ al-Dīn Muḥammad Faryūmadī
ابن‌الفوطی الشّیبانی، کمال‎الدّین ابوالفضل عبدالرّزّاق بن احمد. (1416ق)، مجمع‌الآداب فی معجم‌الالقاب، تحقیق محمّد الکاظم، المجلّد الثّانی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ابن‎بطوطه. (1405ق/ 1985م)، رحلة، مقدّمه کرم البستانی، بیروت: دار صادر.
ابن‎یمین فریومدی. (1363)، دیوان اشعار، از روی نسخۀ قدیمی مورّخ به سنۀ 921 هجری قمری، به تصحیح و اهتمام حسینعلی باستانی راد، تهران: کتابخانۀ سنایی، چاپ دوم.
ابوالقاسم عبداللّه بن محمّد القاشانی. (1348)، تاریخ اولجایتو، تاریخ پادشاه سعید غیاث‌الدّنیا و الدّین اولجایتو سلطان محمّد طیّب اللّه مرقده، به اهتمام مهین همبلی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ارغوان، امیر. (1403)، «آرامگاه سعدی در شاهنامۀ فردوسی و کهنترین تصاویر سعدیّه و مراسم چهارشنبه‎سوری در آنجا»، امیر ارغوان، پژوهشهای ایرانشناسی، ناموارۀ دکتر محمود افشار، دفتر 23، به کوشش محمّد افشین‎وفایی و پژمان فیروزبخش، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ص 43- 56.
اقبال، عبّاس. (فروردین و اردیبهشت 1328)، «کتاب الحکمة فی الادعیة و الموعظة للامّة تألیف محمّد بن علی النّاموس الخواری الفریومذی»، یادگار، سال پنجم، شمارۀ هشتم و نهم، ص 124-131.
بحرالعلومی، حسین. (2535)، کارنامۀ انجمن آثار ملّی از آغاز تا 2535 شاهنشاهی، 1301-1355 هجری خورشیدی، تهران: انجمن آثار ملّی.
بسحق اطعمۀ شیرازی. (1382)، کلّیات، تصحیح منصور رستگار فسایی، تهران: میراث مکتوب و بنیاد فارس‎شناسی.
بشری، جواد. (1398)، احوال شیخ اجل سعدی، تهران: تک‎برگ.
بهرام‎پور عمران، احمدرضا. (22 اسفند 1399)، «نکته‎ای دربارۀ سعدیّه در شعر نظام قاری»، کانال تلگرامی «از گذشته و اکنون»، به نشانی https://t.me/azgozashtevaaknoon.
تقی‎الدّین محمّد اوحدی حسینی دقّاقی بلیانی اصفهانی. (1389)، عرفات‌العاشقین و عرصات‌العارفین، تصحیح ذبیح‎اللّه صاحبکاری و آمنه فخراحمد، با نظارت علمی محمّد قهرمان، جلد سوم، تهران: میراث مکتوب و کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
جلال طبیب شیرازی. (1389)، دیوان همراه با رسالۀ جواهرالبحور، به تصحیح و با مقدّمۀ نصراللّه پورجوادی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
-----، دیوان، نسخۀ خطّی شمارۀ 122 مجموعۀ عمر ایش‎بلیر در کتابخانۀ سلیمانیه، کتابت میانۀ قرن نهم هجری قمری.
حافظ. (1362)، دیوان، جلد اوّل: غزلیّات، به تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری، تهران: خوارزمی.
حافظ ابرو، شهاب‎الدّین عبداللّه بن لطف‎اللّه بن عبدالرّشید الخوافی. (1317)، ذیل جامع‌التّواریخ رشیدی، بخش نخستین، با مقدّمه و حواشی و تعلیقات خانبابا بیانی، تهران: شرکت تضامنی علمی.
حسین واعظ کاشفی سبزواری. (1350)، فتوّتنامۀ سلطانی، به اهتمام محمّدجعفر محجوب، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
حمداللّه مستوفی قزوینی. (1913م)، نزهةالقلوب، المقالة الثّالثة در صفت بلدان و ولایات و بقاع، به سعی و اهتمام و تصحیح گای لیسترانج انگلیسی، لیدن: بریل.
----- (1364)، تاریخ گزیده، با مقابله با چندین نسخه، به ضمیمۀ فهارس و حواشی، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر، چاپ سوم.
خواندمیر، غیاث‎الدّین بن همام‎الدّین. (1317)، دستورالوزراء، شامل احوال وزرای اسلام تا انقراض تیموریان 914، با تصحیح و مقدّمۀ سعید نفیسی، طهران: کتابفروشی و چاپخانۀ اقبال.
----- (1362)، تاریخ حبیب‌السّیر فی اخبار افراد بشر، مقدّمه به قلم جلال‎الدّین همایی، فهرست مطالب، اعلام تاریخی و جغرافیایی، قبایل، کتب و تصحیح متن زیر نظر محمّد دبیرسیاقی، جلد سوم، تهران: کتابفروشی خیّام، چاپ سوم.
----- (1399)، خلاصةالاخبار فی بیان احوال‌الاخیار، تصحیح میر هاشم محدّث، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
دن گارسیا د سیلوا فیگوئروا. (1363)، سفرنامۀ دن گارسیا د سیلوا فیگوئروا، سفیر اسپانیا در دربار شاه عبّاس اوّل، ترجمۀ غلامرضا سمیعی، تهران، نشر نو.
دولتشاه سمرقندی. (1385)، تذکرة‌الشّعراء، مقدّمه، تصحیح و توضیح فاطمه علاقه، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
دهقانی، مجید. (1396)، سعدی، از خانه تا خانقاه، پژوهشی دربارۀ محلّ سکونت و تاریخچۀ آرامگاه سعدی، شیراز: نوید شیراز.
رسایل جوانمردان. (1352)، مشتمل بر هفت فتوّت‎نامه، با تصحیحات و مقدّمۀ مرتضی صرّاف، با مقدّمه و خلاصۀ فرانسوی از هنری کربین، تهران: قسمت ایرانشناسی انستیتوی فرانسوی پژوهشهای علمی در ایران.
سعدی. (1403)، کلّیات، به اهتمام محمّدعلی فروغی، با مقدّمه‎ای از محمّد افشین‎وفایی، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
شرف‎الدّین ابراهیم بن صدرالدّین ابی‎محمّد روزبهان ثانی. (1347)، «تحفة‌العرفان فی ذکر سیّدالاقطاب روزبهان»، در: روزبهاننامه، به کوشش محمّدتقی دانش‎پژوه، تهران: سلسله انتشارات انجمن آثار ملّی، ص 1-150.
----- (1382)، تحفة اهل‌العرفان، به سعی جواد نوربخش، تهران: یلدا قلم، چاپ دوم.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا. (آذر و دی 1384)، «سعدی در سلاسل جوانمردان»، بخارا، شمارۀ 46، ص 93-103.
عظیمی، میلاد. (19 دی 1403)، «از حلّه به کوفه می‎رود آب»، کانال تلگرامی «نور سیاه» به نشانی https://t.me/n00re30yah.
عیسی بن جنید شیرازی. (1364)، تذکرۀ هزار مزار، به تصحیح و تحشیۀ عبدالوهّاب نورانی وصال، شیراز: کتابخانۀ احمدی شیراز.
فصیح خوافی. (1386)، مجمل فصیحی، تألیف فصیح خوافی، مقدّمه، تصحیح و تحقیق سیّد محسن ناجی نصرآبادی، جلد دوم، تهران: اساطیر.
قاضی میر احمد منشی قمی. (1352)، گلستان هنر، به تصحیح و اهتمام احمد سهیلی خوانساری، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
مجموعۀ خطّی شمارۀ 487 لالا اسماعیل در کتابخانۀ سلیمانیه در استانبول، مورّخ 741 و 742ق.
محجوب، محمّدجعفر. (پاییز 1373)، «بررسی آثار عبید زاکانی (1)»، مجلّۀ ایرانشناسی، سال ششم، شمارۀ سوم، ص 491-509.
محمّد بن علی ناموس خواری، تحفۀ جلالیّه، نسخۀ خطّی شمارۀ Or. Oct. 3512 کتابخانۀ دولتی برلین، مورّخ 741ق.
-----، کتاب الحکمة فی الادعیة و الموعظة للامّة، نسخۀ خطّی شمارۀ 1764 ایاصوفیه در کتابخانۀ سلیمانیه در استانبول، مورّخ 784ق.
-----، کتاب الحکمة فی الادعیة و الموعظة للامّة، نسخۀ خطّی شمارۀ 9354 کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی در تهران، کتابت قرن هشتم هجری قمری.
معین‎الدّین ابوالقاسم جنید شیرازی. (1328)، شدّالازار فی حطّ‌الاوزار عن زوّارالمزار، به تصحیح و تحشیۀ محمّد قزوینی و عبّاس اقبال، طهران: چاپخانۀ مجلس.
نظام قاری. (1391)، کلّیات، تحقیق و تصحیح رحیم طاهر، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی و سفیر اردهال.
نورالدّین عبدالرّحمان جامی. (1375)، نفحاتالانس من حضراتالقدس، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران: اطّلاعات.
همام تبریزی. (1370)، دیوان، به تصحیح رشید عیوضی، تهران: صدوق.