الگوهای روایی خاص در نقل حکایت‌های سماع در رساله‌های جامع و تذکره‌های صوفیان از سده ۴ تا ۶ ق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

نقل حکایت یکی از ابزارهای مهم برای تعلیم در متون صوفیه است. یکی از مهم‌ترین و متفاوت‌ترین تعالیم صوفیه که در بسیاری از آثار ایشان از آن سخن به میان آمده، سماع است. با بررسی تعدادی از مهم‌ترین آثار صوفیانه‌ در بازۀ زمانی سدۀ چهارم تا ششم هجری، آشکار شد که می‌توان این حکایت‌ها را در الگوهای سیزده‌گانه‌ای جای داد که در این مقاله هریک عنوانی دارند. الگوهای اول تا ششم بسامد بالایی در متون دارند. در رساله‌های جامع به دلیل ماهیت تعلیمی بودن آن‌ها، این حکایت‌ها با مقاصد تعلیمی روایت شده‌اند، حال ‌آنکه در تذکره‌ها، این حکایت‌ها بیشتر با هدف مشروعیت‌بخشی به سماع و توجیه عمل مشایخ آورده شده‌اند. بر این اساس، بررسی بسامد هریک از الگوهای پرتکرار در رساله‌های جامع و تذکره‌ها نشان می‌دهد که صاحبان تذکره‌ها افزون بر بهره‌گیری از الگوهای رساله‌های جامع، به دلیل آنکه بر قدرت و درک و دریافت خاص مشایخ تأکید داشته‌اند، از الگوهای «دریافت دیگر برحسب احوال درونی» و «عمل خارق‌العاده» استقبال کرده‌اند و در میان صاحبان تذکره‌ها، عطار در نقل حکایت‌ها نوآوری‌هایی داشته‌است. همچنین بررسی حکایت‌های سماع برمبنای الگوهای روایی آشکار کرد که صوفیان برای نقل حکایت‌های بعضی از مشایخ مشهور خود از الگوهای روایی خاصی بهره برده‌اند. سه صوفی معروف که حکایت‌های سماع آنان در متون صوفیه با شواهد مکرر و مشهوری آمده‌است، جنید، شبلی و ابوسعید ابوالخیر هستند. الگوهای روایی حکایت‌ها نشان می‌دهد که صوفیان گرایش داشته‌اند برای بیان حکایت‌های هریک از آنان الگوهای ویژه‌ای به کار برند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Special Narrative Patterns for Narrating Samāʿ Stories in Sufi's Comprehensive Manual Books and Tezkire Books from Fourth to Sixth Century A.H

نویسندگان [English]

  • Zeinab Darvishi 1
  • Salman Saket 2
1 M. A. in Persian language & literature, Faculty of letters and humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Associate Professor, Persian Language & Literature, Faculty of Letters and humanities, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Narratives serve as important tools of pedagogy within Sufi literature. Among the most profound and distinctive teachings highlighted throughout their texts is that of Samāʿ. A careful examination of pivotal Sufi works penned between the 4th to 6th centuries reveals that these narratives may be classified into thirteen distinct patterns. Each pattern has been assigned a title in this article. These stories are didactical in comprehensive manual books, while In Tezkire books, they are narrated to justify Samāʿ and legitimate it as one of the Sufi's customs. An analysis of the prevalence of these recurring patterns within comprehensive manual books and Tezkire books shows that authors of Tezkire books not only drew upon established patterns of comprehensive manual books in their works but also embraced the patterns "alternative perceptions arising from inner experiences" and "extraordinary actions" to reflect the unique insights and abilities of the sheikhs. Moreover, Attār among authors of Tezkire books is recognized as an innovator in narrating some common Samāʿ stories. A closer look at the stories of Samāʿ reveals that Sufis have used specific narrative patterns for narrating stories about some of their celebrated sheikhs, namely Junayd, Shibli, and Abu Sa'id Abu al-Khayr. The narrative patterns illustrate distinct preferences by Sufis for narrating stories about them.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Samāʿ
  • Tasawuf
  • stories
  • Narrative patterns
  • Structuralism

مراجع

انصاری، خواجه عبداللّه، (۱۳۶۲)، طبقات‌الصّوفیه، مقابله و تصحیح محمّد سرورمولایی، تهران: توس.
بامشکی، سمیرا، (۱۳۹۰)، روایت‌شناسی داستان‌های مثنوی، تهران، هرمس.
پراپ، ولادیمیر، (۱۳۹۷)، ریخت‌شناسی قصّه‌های پریان، ولادیمیر پراپ، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، توس، چاپ پنجم.
پورجوادی، نصراللّه،  (۱۳۸۱)، دو مجدّد: پژوهش‌هایی درباره محمد غزّالی و فخر رازی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران.
پورجوادی، نصراللّه،  (۱۳۸۷)، «ادبیات تصوف»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، ج ۱۵، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
پورجوادی، نصراللّه،  (۱۳۹۶)، «سماع»، دانشنامه جهان اسلام، ج ۲۴، تهران: بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی.
پورجوادی، نصراللّه، (۱۳۶۷)، «دو اثر کهن در سماع (از ابوعبدالرحمن سلمی و ابومنصور اصفهانی)»، معارف، دوره پنجم، شماره ۳، آذر ـ اسفند، صص ۳ ـ ۷۸.
پورنامداریان، تقی، (۱۳۹۴)، دیدار با سیمرغ (شعر و عرفان و اندیشه‌های عطّار)، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
جلالی‌پور، بهرام، (۱۳۹۱)، ریخت‌شناسی قصه‌های اساطیری و پهلوانی شاهنامه فردوسی بر اساس روش ولادیمیر پراپ، تهران، افراز.
حافظ ابی‌نعیم، احمد بن عبداللّه الأصفهانی، (بی‌تا)، حلیةالاولیاء و طبقات‌الاصفیاء، ج ۱، ۲، ۴، ۶ – ۱۰، بیروت: دارالفکر.
خدیش، پگاه، (۱۳۸۷)، ریخت‌شناسی افسانه‌های جادویی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
الخرکوشی، عبدالملک بن أبی‌عثمان النیسابوری (۲۰۱۰)، تهذیب‌الأسرار فی آداب‌التّصوف، تحقیق محمّد أحمد عبدالحلیم، القاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.
السّراج الطّوسی، ابی‌نصر عبداللّه بن علی، (۱۹۱۴)، اللّمع فی التّصوف، قد اعتنی بنسخه و تصحیحه رنولد الن نیکلسون، تهران: انتشارات جهان [افست از روی چاپ لیدن، بریل].
سلمی، عبدالرحمن، (۱۹۶۰)، طبقات‌الصوفیه، مقدمه از یوهانس پدرسن، لیدن: بریل.
عطار، فریدالدّین، (۱۳۹۷)، تذکرةالاولیاء، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات: محمّدرضا شفیعی کدکنی، تهران: سخن.
غزّالی، ابوحامد ، (۱۳۷۵)، احیاء علوم‌الدین، ترجمه‌ مؤیدالدّین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیوجم، ج ۱، چاپ چهارم، تهران: علمی و فرهنگی.
غزّالی، ابوحامد، (۱۳۷۳)، احیاء علوم‌الدین، ترجمه مؤید الدّین محمّد خوارزمی، به کوشش حسین خدیوجم، ج ۲، چاپ سوم، تهران: علمی و فرهنگی.
قدیریان، اندیشه، تقوی، محمد، (۱۳۸۷)، «ویژگی‌های ساختاری و روایتی حکایت‌های مشایخ در مثنوی‌های عطار»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد، بهار، شماره ۱۶۰، صص ۱۱۵ – ۱۳۶.
القشیری النیسابوری، ابوالقاسم عبد الکریم بن هوازن، (۱۳۷۴)،  الرّسالة القشیریّة، تحقیق الدکتور عبدالحلیم محمود و الدکتور محمود بن شریف، ، قم: بیدار.
القشیرى، ابوالقاسم عبد الکریم، (۱۳۷۴)، ترجمه رساله قشیریه، ترجمه ابوعلی احمد بن حسن عثمانی، با تصحیحات و ادراکات بدیع الزمان فروزانفر، چاپ چهارم، تهران: نشر علمى و فرهنگى.
نرم‌افزار عرفان ۳
هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان، (۱۳۹۶)، کشف المحجوب، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، چاپ دهم، تهران: سروش.
وبگاه:       https://noorlib.ir/
زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)
دوره 78، شماره 251
بهار و تابستان 1404
تیر 1404
صفحه 1-27

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 01 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری: 21 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش: 14 آذر 1403
  • تاریخ انتشار: 31 تیر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار