نقد و بررسی زبان تخیل حکیم نظامی گنجوی در ترسیم سیمای زنانه (بر اساس منظومه خسرو‌و‌شیرین)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران.

چکیده

معناهای پنهان و آشکاری که هنرمند در نحوۀ بیان خود در یک اثر روایی می‎آفریند، متأثر از تخیل اوست که در درون گفتمان وی نفوذ‎ می‎کند و صورت آن، اثر هنری را به وجود می‎آورد. در این کنش و واکنش ذهنی، حس همدلی مخاطب، با پیروی از طبیعت، احساسات درونی و نگرش اجتماعی برانگیخته‎ می‎شود. استخراج زبان تخیل در ترسیم سیمای زنانه در منظومۀ خسرو ‎و ‎شیرین حکیم نظامی گنجوی که شاعران هنرمند فراوانی از آن پیروی کرده‌اند، موضوع پژوهش پیشِ رو است. در این مقاله، نشانه‎های هنری شاعر، در بستر بیان و بدیع در معرفی ساحت معشوق، صفات و ویژگی‎ها و همچنین کنش‎های وی، به‎عنوان یکی از عناصر وحدت‎بخش ادب غنایی مورد بررسی ‎قرار ‎گرفته‎است. حاصل کار نشان ‎می‎دهد با وجود روایی‎بودن اثر، شاعر هیچ‎گاه از تصویرپردازی معشوق در لایه‎های زبانی جدا نشده و با ارائه‌ای نمایشی‎، مجموعه‌ای از تصاویر را خلق نموده که در فرم‎هایی متأثر از طبیعت‌گرایی، قوانین رمانسی، تصاویر ازپیش‎تعیین‎شده قرار داشته و زبان آن، با تزاحم تصویری و ترکیب هنری درآمیخته‎است. این تصاویر تابلوی بزمی ـ رزمی از صحنه شکار آهو (شیرین) به‎وسیلۀ شیر (پادشاه) است. در این پرداخت هنری، برخلاف هنجارهای پیشین ادب روایی عاشقانه، معشوق زن، در طبقه معشوقگان آرمانی و قدسی صرف قرار ندارد، بلکه به حوزۀ زنان واقعی وارد ‎شده‎است. از ‎این‎ رو، با وجود قدسی‎بودن تصاویر، شخص محوری، (شاهدخت) واقعی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Criticism of Nezami Ganjavi's Imaginative Language in Drawing the Female Face (based on the poetry of Khosrow and Shirin)

نویسنده [English]

  • Sakineh Abbasi
Assistant Professor of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan. Iran.
چکیده [English]

The hidden and obvious meanings that the artist creates in the way he expresses himself in a narrative work are influenced by his imagination, which penetrates into his speech and its form creates the work of art. In this mental action and reaction, the audience's sense of empathy is aroused by following nature, inner feelings and social attitude. The poem of Khosrow and Shirin Hakim Nezami-Ganjavi, as one of the first romantic poems of Persian literature, which has been followed by many artistic poets, is the subject of the present study. In the upcoming research, the artistic signs of the poet in the context of expression and originality in introducing the lover, his traits and characteristics as well as his actions, as one of the unifying elements of lyrical literature, are investigated. It is the result of the work shows that despite the authenticity of the work, the poet has never separated from the imagery of the beloved, and with a dramatic performance, the combined images of simile in metaphor (recognition), influenced by naturalism in the description, laws Romance and pre-determined images in the transition of his personal thoughts and emotions have created a portrait of a goat-martial from the scene of deer hunting by a lion (King). In this artistic treatment, contrary to the previous norms of romantic narrative literature, the female lover is not in the category of ideal and holy lovers and has entered the field of real women. Therefore, despite the sanctity of the images, the central person (prince) is real.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nezami Ganjavi
  • Khosrow and Shirin
  • imagery
  • imagination
  • lover
  • romantic narrative politeness
اسلامی ‎ندوشن، محمدعلی، (۱۳۹۳)، جام جهانبین، چاپ چهارم، تهران: نشر قطره.
بیر، جیلین، (۱۳۷۹)، رمانس، ترجمۀ سودابه دقیقی، تهران: نشر مرکز.
ثمینی، نغمه، (۱۳۹۹)، تماشاخانه اساطیر (اسطوره و کهننمونه در ادبیات نمایشی ایران)، چاپ پنجم، تهران: نشر نی.
حسینی، مریم، (۱۳۹۹)، ریشههای زنستیزی در ادبیاتکلاسیک فارسی، چاپ پنجم. تهران: نشر چشمه.
ریچاردز، آیور آرمسترانگ، (۱۳۹۷)، اصول نقد ادبی، ترجمۀ سعید حمیدیان، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
سامانیان، مهوش، (۱۳۹۴)، نمودهایی از حضور پریان در اساطیر، تهران: انتشارات تمدن علمی.
ستاری، جلال، (۱۳۹۴)، سیمای زن در فرهنگ ایران، چاپ نهم، تهران: نشر مرکز.
ستاری، جلال، (۱۳۹۷)، عشق صوفیانه، چاپ نهم، تهران: نشر مرکز.
شوالیه، ژان و آلن گربران، (۱۳۸۷)، فرهنگ نمادها، ترجمۀ سودابه فضایلی، تهران: انتشارات جیحون.
صفا، ذبیح‎الله، (۱۳۷۹)، تاریخ ادبیات ایران، ج 1 (خلاصه ج 1 و 2)، چاپ هجدهم، تهران: نشر ققنوس.
طهماسبی، فرهاد، (۱۳۹۵)، جامعهشناسی غزل فارسی، تهران: انتشارات علمی ـ فرهنگی.
عباسی، علی، (۱۳۹۰)، ساختارهای نظام تخیل از منظر ژیلبر دوران، تهران: انتشارات علمی ـ فرهنگی.
عباسی، سکینه، (۱۳۹۴)، بوطیقای قصههای بلند عامیانه فارسی (رمانس عام)، تهران: روزگار نو.
فرای، نورتروپ، (۱۳۷۷)، تحلیل نقد، ترجمۀ صالح حسینی، تهران: انتشارات نیلوفر.
کاسیرر، ارنست، (۱۳۹۰)، فلسفه صورتهای سمبولیک، ترجمۀ یدالله موقن، ج2، تهران: نشر هرمس.
کریستین‎سن، آرتور، (1372)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمۀ رشید یاسمی، تهران: دنیای کتاب.
کزازی، میرجلال‎الدین، (1388)، مدخل «خسرو و شیرین»، مندرج در دانشنامۀ ادب فارسی، ج3، به سرپرستی اسماعیل سعادت، تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
کیا، صادق، (1337)، «سخنی چند درباره زن در ادبیات پهلوی»، مجلۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شماره سوم، سال پنجم، صص 82-87.
گرگانی. فخرالدین‎اسعد، (۱۳۹۵)، ویس و رامین، با دو گفتار از صادق هدایت و مینورسکی، تصحیح و تحشیۀ محمد روشن، چاپ ششم، تهران: انتشارات صدای معاصر.
گیرشمن، رمان، (۱۳۷۱)، هنر ایران در دورۀ ماد و هخامنشی، ترجمۀ عیسی بهنام، تهران: علمی- فرهنگی.
لوید، ژنویو، (۱۳۹۷)، عقل مذکر (مردانگی و زنانگی در فلسفه غرب)، ترجمۀ محبوبه مهاجر، چاپ هشتم، تهران: نشر نی.
نظامی گنجوی، الیاس‎ بن ‎یوسف، (۱۳۸۰)، خسرو و شیرین، تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: نشر قطره.
ولک، رنه و اوستین وارن، (۱۳۹۰)، نظریۀ ادبیات، ترجمۀ ضیاء موحد و پرویز مهاجر، چاپ سوم، تهران: انتشارات نیلوفر.
هینلز، جان راسل، (۱۳۸۳)، شناخت اساطیر ایران، ترجمۀ  محمدحسین باجلان فرخی، تهران: اساطیر.
دوره 78، شماره 251
بهار و تابستان 1404
تیر 1404
صفحه 96-116
  • تاریخ دریافت: 07 دی 1403
  • تاریخ بازنگری: 04 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 23 تیر 1404
  • تاریخ انتشار: 31 تیر 1404