تجلیّات عرفانی مبارزه با نفس در مثنوی‌های عطار (منطق‌الطیر، الهی‌نامه، اسرارنامه و مصیبت‌نامه)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تبریز

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تبریز

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The mystical manifestations of self-control in Attar's Mathnawies. (Manṭiq-uṭ-Ṭayr, Ilāhī-Nāma, Asrār-Nāma and Muṣībat-Nāma)

نویسندگان [English]

  • Mir Jalil Akrami 1
  • Hadi Dini 2
1 Professor of Persian Language and Literature, University of Tabriz.
2 M.A of Persian Language and Literature, University of Tabriz.
چکیده [English]

The mystical manifestations of self-control in Attar's Mathnawies
(Manṭiq-uṭ-Ṭayr, Ilāhī-Nāma, Asrār-Nāma and Muṣībat-Nāma)
 
Mir-Jalil Akrami1/ Hadi Dini2
1 Professor of Persian Language and Literature, Tabriz University (corresponding author), E-mail:m-akrami@tabrizu.ac.ir
2 M.A. of Persian Language and Literature, Tabriz University
 
 
Abstract
The most important type of jihad is the struggle against the soul and its desires, and this is of considerable importance that it is regarded as the Greater Jihad. The soul is one of the most fundamental concept in Islamic mysticism Attar-e-Neishaburi has visualized his ideas about the soul in the form of anecdotes, stories, narratives and a plentiful supply of allegories in his Mathnawi's. From his point of view, the desires of the soul are regarded to be the worst enemy of man and an intermediary between Satan and the human beings; the soul is the greatest barrier and obstacle to the perfection of the seeker's paths; not only must the seekers strive to struggle against this enemy, but they must also take care of its invasions.
Key words: struggle against the soul, Attar-e-Neishaburi, mystical manifestations.   
 
 Soul from lexical point of view: From lexical point of view, the word soul has various meanings such as spirit, ego, object truth, blood, flesh, evil eye, intention, disgrace, defect, strength, punishment, magnitude, dominance, venerability (Shad, 1335, vol. 7: 4368-4367) (Ma'alov, 1973: 826), and essence, near, ambition, verdict, punishment, moisture, water, mind, breath of the eternal (Dehkhoda, 1342: under soul).
Soul as a mystical term: The mystics and Sufis agree in the fact that the soul is the source of evil, and it is considered to be the cause of the immorality and despicable acts, which is divided into two types: 1) sins 2) immorality like arrogance, envy, stinginess, anger, rancor, and other contemptible meanings in Sharia and wisdom (Hujwīrī, 1992: 246-245).
The struggle against the soul (Greater Jihad): Wise men and the mystics believe that self-control is one of the most difficult tasks facing mankind and in order to overcome it, self-improvement and many endeavors are needed; therefore, the uppermost type of jihad is the struggle against the soul and is referred to as the Greater Jihad.
The struggle against the soul in Mysticism: The soul has been regarded as the greatest enemy of Man by the mystics, so fighting against it is considered as the greatest jihad. Frequently and in different forms, the seekers were demanded to struggle against the desires of the soul. In all matters of mysticism, self-improvement of the soul has been taken into account.
The soul from Attar's perspective: Attar-e-Neishaburi has visualized his ideas about the soul in the form of anecdotes, stories, narratives and a plentiful supply of allegories; and in his tallest story, The Conference of the Birds, he expresses the involvement of Sheikh San'an with the soul and his scandal. In his Mathnawi's, Attar depicts various traits of soul in human existence, such as egotism, ambition, wrath, lust, greed, etc. The inciting nafs (An-nafs al-ʾammārah) is considered by Attar, and the sense of soul in his poems is the inciting nafs, not the self-accusing (An-nafs al-luwwāmah) one; hence, he always condemns and denounces it.
According to Attar, the desire of the soul is the worst enemy of mankind which is regarded as an intermediary between Satan and the human beings; it is also the biggest obstacle to the perfection of the seekers. Attar compares the soul to a house full of sensual pleasures and lusts which must be wiped up from the soul desires. In Attar's view, the soul is placed in front of God that the seeker must abandon it and go through the divine's straight path:

خدایت گر ازین پرسد مرا گیر
فضولی از دماغ ما برون کن
(عطار، 1386ب: 105)

  تو را چند از هوا راه خدا گیر
خدایا نفس سرکش را زبون کن

The manifestation of struggle against the soul in Attar's Mathnawies: Attar in his mathnawies, which are considered as major mystical sources, orders the seekers of the right way to throw off the veils of the soul, and makes them more familiar with the inciting nafs and its degrading traits. He draws up the various manifestations of this struggle in front of seekers of the truth in order to make it easy to overcome the obstacles and difficulties of this uphill and arduous way.
In this section, the most important components of the struggle against the soul are expressed in his four-dimensional mathnawies (Manṭiq-uṭ-Ṭayr, Ilāhī-Nāma, Asrār-NāmaandMuṣībat-Nāma):
Self-defeating in mysticism does not mean self-immolation or humiliation; but the main purpose is to subjugate the inciting nafs; in this way, the seeker humiliates the inciting nafs whenever it orders to do sinful and evil deeds, and quarrel with its rebellion so as to shame it from re-ordering misconducts, and lay the grounds for self-perfection. In Asrār-Nāma, Attar says: The soul is like an unbeliever who will never become a Muslim, and should be beheaded. One of the manifestations of piety is giving up the unstable and disloyal world. The seeker should not demand the world, even if the world is looking for it; he should have no desire for the beauty of the world and be deceived by its adornments and blessings. Attar points out that attachment to the world is one of the obstacles to the way of success. Even the smallest belonging to the world will keep the seeker from continuing the journey:





لاجرم مهجور معنی آمدی
ز آفرینش چشمِ جانِ کُل بدوز
نُزل حق هر لحظه بیش آید تو را
(عطار، 1386: 262)


 


بستۀ مردار دنیی آمدی
هرچه پیشت آید از گرمی بسوز
چون بسوزی هرچه پیش آید تو را





Leaving greed and ambition: The love of property and position causes the corruption of religion and faith in mankind, which is a means of snobbishness, and it's one of the greatest obstacles in the course of journey. Attar states: leave off the wealth and authorities of the world. Do not depend on anything which is a barrier to the path and leads you astray.
Leaving arrogance and pride: Attar believes that pride leads to the disappearance of arrogance and distracts him from knowing the divine. Pride stems from self-control over the soul and sprit of mankind. Proudness leads to self-confidence and makes people ignore the causes of the world:

بود آن حضرتش در پیش، بی‌پیش
به جوهر از دو گیتی بیش گردد
(عطار، 1386 ب: 135)

  مقرب آن بود کامروز بی‌خویش
همه حق بیند و بی‌خویش گردد

Poverty: according to Attar, poverty is not meant to be material, but he sees poverty as needing God and not requiring others. From his point of view, poverty means jihad and self-control and the passage from existence to reach God. That is why Attar in Manṭiq-uṭ-Ṭayr calls poverty as the seventh and last resort:




بعد ازین روی روش نبود تو را
گر بود یک قطره قُلزُم گرددت
(عطار، 138۳: 380)

 
هفتمین  وادیّ فقر است و فنا
در کشش افتی روش گم گرددت

 

کلیدواژه‌ها [English]

  • struggle against the soul
  • Attar-e-Neishaburi
  • mystical manifestations
-          ارسطو. (1349)، دربارۀ نفس، ترجمۀ علی‌مراد داودی، چاپ اول، تهران، انتشارات حکمت.
-          پورنامداریان، تقی‌‌‌‌. (1375)، دیدار با سیمرغ‌‌‌‌: هفت مقاله در عرفان و شعر و اندیشه عطار، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی‌‌‌‌.
-          تجلیل، جلیل و احمدی شهرام. (1382)، «مفاهیم اخلاقی در چهار منظومه عطار (اسرارنامه، الهی‌نامه، منطق‌الطیر و مصیبت‌نامه)»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، دوره 53، شماره 167-166، صص 30-11.
-          جرجانی، میرسیدشریف‌‌‌‌. (1377)، تعریفات (فرهنگ اصطلاحات معارف اسلامی)، ترجمة حسن سیدعرب و سیما نوربخش‌‌‌‌، تهران، فرزان‌‌‌‌.
-          خمینی، روح‌الله. (1374)، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، تهران، موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)‌‌‌‌.
-          خمینی، روح‌الله‌‌‌‌. (1387)، جهاد اکبر یا مبارزه با نفس، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)‌‌‌‌.
-          دهخدا، علی‌اکبر‌‌‌‌. (1342)، لغتنامه، زیر نظر محمد معین، جلد30، تهران، دانشگاه تهران، دانشکده ادبیات‌‌‌‌.
-          ریتر، هلموت‌‌‌‌. (1377-1379)، دریای جان‌‌‌‌: سیری در آراء و احوال شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، جلد اول و دوم، ترجمۀ عباس زریاب خوئی و مهرآفاق بایبوردی، تهران، الهدی‌‌‌‌.
-          سلطانی، منظر و  شریفی فاطمه. (1394)، «بررسی و تبیین اندیشه های عرفانی عطار نیشابوری»، فصلنامۀ علمی پژوهشی عرفانیات در ادب فارسی، دوره 6، شماره 23، صص 67-41.
-          شاد، محمدپادشاه بن غلام محیی‌الدین‌‌‌‌. (1335)، فرهنگ آننداج، زیر نظر محمد دبیرسیاقی، جلد7، تهران، کتابخانه خیام‌‌‌‌.
-          شفیعی کدکنی، محمدرضا‌‌‌‌. (1378)، زبور پارسی‌‌‌‌: نگاهی به زندگی و غزل‌‌‌‌های عطار، تهران، آگاه‌‌‌‌.
-          صرفی، محمدرضا. (1393)، «گسترۀ ادبیات پایداری»، نشریۀ ادبیات پایداری دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال6، شمارۀ 10، صص 238-207.
-          عطار، محمد بن ابراهیم‌‌‌‌. (1383)، منطق‌الطیر، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی، چاپ اول، تهران، سخن‌‌‌‌.   
-          عطار، محمد بن ابراهیم‌‌‌‌. (1386الف)، مصیبت‌نامه، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی، چاپ اول، تهران، سخن‌‌‌‌.
-          عطار، محمد بن ابراهیم‌‌‌‌. (1386ب)، اسرارنامه، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی، چاپ اول، تهران، سخن‌‌‌‌.
-          عطار، محمد بن ابراهیم‌‌‌‌. (1387)، الهی‌نامه، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی‌کدکنی، چاپ اول، تهران، سخن‌‌‌‌.
-          فروزانفر، بدیع‌الزمان‌‌‌‌. (1353)، شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری، چاپ دوم، تهران، دهخدا‌‌‌‌.
-          قرآن کریم‌‌‌‌. (1387)، ترجمۀ ابوالفضل بهرام‌پور، قم، انتشارات حر‌‌‌‌.
-          قشیری، عبدالکریم بن هوازن‌‌‌‌. (1374)، ترجمه رساله قشیریه، ترجمۀ ابوعلی حسن بن احمد عثمانی، مصحح بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران، شرکت انتشارات علمی‌و فرهنگی‌‌‌‌.
-          کنفانی، غسّان. (1361)، ادبیات مقاومت، تهران، نشر سروش.
-           مطهری، مرتضی. (1392)، فلسفه اخلاق، تهران، صدرا.
-           معلوف، لویس‌‌‌‌. (1973)، المنجد فی اللغه و الأعلام، بیروت لبنان، دارالمشرق‌‌‌‌.
-           نجم رازی، عبدالله بن محمد‌‌‌‌. (1352)، مرصادالعباد، تصحیح محمدامین ریاحی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب‌‌‌‌.
-           نراقی، احمد بن محمدمهدی‌‌‌‌. (1382)، معراج‌السعاده، تهران، فراروی‌‌‌‌.
-           هجویری، علی بن عثمان‌‌‌‌. (1371)، کشف‌المحجوب، تصحیح والنتین ژوکوفسکی، مقدمه قاسم انصاری، تهران، طهوری‌‌‌‌.