میراث ادبی عبدالمجید تبریزی (سرایندة پارسی گوی آذربایجان در سده 8ق)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ورامین - پیشوا

چکیده

عبدالمجید تبریزی، سرایندۀ کمترشناخته‌شده سدۀ 8ق. است. متأسفانه اطلاعات چندانی از وی در دست نیست. همین‌قدر دانسته است که در حدود 699ق. در تبریز زاده شده و احتمالاً در فاصلۀ سال‌های 757 تا 768ق. درگذشته است. آنچه از اشعارش برمی‌آید، این است که به زراعت مشغول بوده و در 55 سالگی به سفر حج مشرف شده و در بازگشت از زیارت خانۀ خدا، به شیراز رفته و مدتی در آنجا گذرانده است. در قالب‌های مختلف شعری؛ همچون قصیده، غزل، ترکیب‌بند، قطعه، مثنوی و رباعی، طبع‌آزمایی کرده و مفاهیم و موضوعات متعددی، ازجمله حمد خدا، نعت پیامبر اکرم (ص)، مدح دولتمردان، عشق، عرفان، پند و اندرز و حکمت، درون‌مایۀ اشعار او را تشکیل می‌دهند. در قصیده‌سرایی، پیرو شاعرانی همچون عنصری، انوری، ظهیر فاریابی، و در غزل‌سرایی، متتبّع غزل‌های سعدی است. شاعران معاصر او مانند حافظ نیز، از سروده‌های وی تأثیر پذیرفته‌اند . 

کلیدواژه‌ها

dor 20.1001.1.22517979.1397.71.238.9.4

موضوعات


عنوان مقاله [English]

27/5000 Literary Heritage Abdolmajid Tabrizi

نویسنده [English]

  • alireza ghojezade
Assistant Professor of Persian Language and Literature, Islamic Azad University, Varamin Branch - Pishva
چکیده [English]

Literary Legacy of Abd al-Majid Tabrizi
(Persian Poet of Azerbaijan in the 8th/14thcentury)
Alireza Ghojezadeh
Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature,
Islamic Azad University, Varamin-Pishva Branch, Tehran, Iran.
E-mail Address: alirezaghojezade@yahoo.com
Abstract
Abdolmajid Tabrizi, a less well-known poet of the 8th century AD. Is. There
is not much information about him. About 699 AH. He was born in Tabriz and
probably between 757 and 768 AH. In the past, what is his poem is that he
was engaged in farming and at the age of 55 he went over to Hajj, and after
returning from the pilgrimage of the house of God, he went to Shiraz and spent
some time there. In various forms of poetry, such as poetry, sonnets,
compositions, pieces, masnavi and quatrains, they have experimented with
various concepts and subjects, including the prayer of God, the promise of the
Holy Prophet (s), the exhortation of the rulers, love, mysticism, counsel and
Wisdom forms the theme of his poems. In the chanting, followers of such
poets as Elementary, Anvari, Zahir Faryabi, and in Ghazalsarai, are the meta
tags of Saadi's lyrics. His contemporary poets like Hafez have also been
influenced by his poems.
Keywords: Abd al-Majid Tabrizi, Tabriz, Persian poetry, Al-e Jalayer
36 Persian Language and Literature, Vol. 71, Issue 238, Fall & Winter 2018- 2019
Abd al-Majid Tabrizi is a less known poet of the 8th/14thcentury. There
is little information available on his life. We know that he was born in
699/1300 in Tabriz, and probably died around 757/1356 to 768/1367. It
is understood from his poems that he was engaged in agriculture, made
a pilgrimage to Mecca when he was 55 years old, and stayed in Shiraz
for a while on his return. He was a devout and pious Sunni Muslim, and
there are signs of his deep devotion to the Prophet
Muhammad and his
household in his poetry.
He has attempted with different poetic forms such as odes (
qasidah),
sonnets (
ghazal), refrained verse (tarkib band), couplets (mathnavi),
and quatrains (
ruba’i). Praising God, describing virtues of the Prophet,
eulogizing statesmen, love, mysticism, admonitions, and morals form
the main themes of his poetry.
Abd al-Majid’s collection of poems (
Diwan) consists of 4405 verses
(
bayts) of poetry in various poetic forms of ode, sonnet, refrained verse,
fragments, couplets, quatrains, and simple distiches (
mufradat). His
odes are mostly of panegyric nature written in high praise of
distinguished personalities and statesmen, but some of them eulogize
virtues of the Prophet
Muhammad and his greatness as the Noblest of
all Creatures. There are only 22 odes among the 666
bayts in his extant
collection of poems though, according to Abd al-Majid himself, he had
written greater number of odes.
There is a 98-
bayt refrained verse in his collection of poems which deals
with the virtues of the Prophet. His fragments also deal with various
themes such as giving up writing poetry, complaining about
ineffectiveness of his poems on ordinary people, disapproving of the
worldly life and its ephemeral nature, self-glorifying, praising Sheikh
Uways and Rukn al-Din and others, speaking about his occupation,
describing the sites and landscapes of Tabriz, lamenting the ruins,
remembering God, describing stages of pilgrimage to Mecca, practicing
contentment, describing horses, and the like.
Abd al-Majid’s couplets (
mathnavis) also deal with various themes. The
first
mathnavi in his collection is about the invasion of Tabriz by Malek
Ashraf and Yaghibasti in 743 and the destruction and murder of its

Literary Legacy of Abd al-Majid Tabrizi 37
people. The second
mathnavi recounts the poet’s pilgrimage to Mecca
in 754/1353 when he was 55 years old, and his return home during
which he saw the fantastic sites of KuhLur, Shul, and Kurd, and stayed
in Shiraz for a while. The third
mathnavi describes the serenity and
verdurous nature of Tabriz, the poet’s hometown, when he is old. The
fourth, fifth, sixth and ninth
mathnavis deal with the theme of blaming
the arrogant self, repentance of past deeds, complaining about the old
age, and seeking God’s asylum. The seventh
mathnavi describes the
House of God clad with black curtains, and the eighth mathnavi
addresses the month of spring and separation from the beloved.
Sixty two quatrains (
ruba’i) and single distiches (bayt) have come down
to us from Abd al-Majid that also deal with the separation from and
reunion with the beloved, blaming the arrogant self, disapproval of
worldly life, description of the beauty of the beloved, complaining
about the old age, praising God, longing to return to Tabriz from Shiraz
and the like.
He followed poets like Unsuri, Anwari, Zahir Faryabi in his odes, and
imitated Sa’di in his sonnets (
ghazal). Contemporary poets like Hafiz
were influenced by his poetry. He wrote his odes in eloquent language
full of figurative devices and new poetic imagery. The most frequently
used literary device in his poems is simile. His sonnets (
ghazal), like
that of his contemporaries, mostly deal with the subject of love with a
touch of mysticism.
Although Abd al-Majid has praised several statesmen, commanders,
and scholars of his time including Muiz al-Din Uways (739-776/1338-
1374), Rukn al-Din Ala al-Dulah Simnani, and Delshad Khatun, he
does not consider himself a panegyrist and believes that his poems deal
mostly with morals and moral lessons.
Abd al-Majid was born and brought up in Tabriz and he does not hide
his attachment to the city and its fantastic landscape with its high-rise
palaces and mansions. He calls Tabriz
dar al-aman (House of Safety)
and
dar al-Islam (House of Islam) in his poems and beautifully
describes its natural geography for his readers.

38 Persian Language and Literature, Vol. 71, Issue 238, Fall & Winter 2018- 2019
His life, especially when he was 36, coincided with the decline of the
Mongol Ilkhanid rule and their appointed rulers in Iran. He
eyewitnessed many of the events that happened in Azerbaijan,
especially in Tabriz and recounted them in his verse which are highly
creditable.
There are three known manuscripts of Abd al-Majid’s
Diwan:
1. Manuscript of the Mellat Library in Istanbul. It was copied in
the first half of 9
th/15thcentury and consists of 22 odes, 286
sonnets, 1 refrained verse, 8
mathnavis, and 47 quatrains.
2. Manuscript of the Halat Effendi Library in Istanbul in the
collection of
Diwans kept under no. 699. It was copied in
950/1543 by Murshid Amir Sheikh Katib Shirazi and consists
of 302 sonnets, 5
mathnavis, 53 quatrains, and 1 distich.
3. Manuscript of the Library of Istanbul University in the
collection of
Diwans kept under no. 485. It was copied in
1307/1890 by Ibad Mirza Aqakhan Kirmani and consists of 303
sonnets, 4
mathnavis, 53 quatrains, and 1 distich.
In addition to these manuscripts, some of Abd al-Majid’s poems have
been recorded in literary and historical sources including collection no.
280 kept in the Chalabi Abdullah Library in Istanbul, Iskandar Mirza’s
Jung (Literary Anthology) kept in the British Library under no. 27261,
and
Majmu'ah-'i litafat va manzumah-'i zirafat kept in Cambridge
university Library under no. 657.


کلیدواژه‌ها [English]

  • Abdolmajid Tabrizi
  • Tabriz
  • Farsi Poetry
  • Al Jaleir
 
  -  اشک شیرین، سیّد ابراهیم.(1380). «معرفی جنگ ش 18 جزو مجموعه نسخه‌های خطّی کتابخانۀ مرحوم دکتر اصغر مهدوی». نامۀ بهارستان. سال 2. ش1«دفتر سوم».
-  حافظ، شمس‌الدین محمّد.(1390). دیوان حافظ. تصحیح و تحقیق بهروز ثروتیان. تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
-  دانش‌پژوه «ب»، محمّد تقی.(1339). فهرست نسخه‌های خطّی کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیّات دانشگاه تهران. تهران: دانشگاه تهران.
-  دانش‌پژوه، محمّد تقی- افشار، ایرج.(1373). فهرستوارۀ کتابخانۀ مینوی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-  دانش‌پژوه، محمّد تقی.(1339). فهرست نسخه‌های خطّی کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ج9. تهران: دانشگاه تهران.
- ابرقوهی، خسروبن عابد.(808ق). فردوس‌التواریخ. ش 267. کتابخانۀ ملّی روسیّه در سن‌پترزبورگ.
- ابوالمجد تبریزی (1381)، سفینه تبریز.  تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- انوار، سیّد عبدالله.(1365). فهرست نسخ خطّی کتابخانۀ ملّی ایران. ج1. چاپ دوم. تهران: کتابخانۀ ملّی ایران..
- بشری، جواد.(1385). «معرّفی مجموعۀ لطافت و منظومۀ ظرافت» (جنگ محمودشاه نقیب شیرازی). نسخه‌پژوهی. دفتر سوم. به کوشش ابوالفضل حافظیان بابلی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
- تبریزی، تاج‌الدّین ‌علی‌بن احمد (کاتب).(827ق). جنگ اسعد افندی. ش 3432. کتابخانۀ اسعد افندی ترکیه.
- حافظ ابرو، عبدالله‌بن لطف‌الله.(1350). ذیل جامع‌التواریخ رشیدی. چاپ دوم. به اهتمام خانبابا بیانی. تهران: سلسله انتشارات انجمن آثار ملّی.
- حافظ ابرو، عبدالله‌بن لطف‌الله.(1380). زبده‌التواریخ. ج1. مقدّمه، تصحیح و تعلیقات سیّد کمال حاج سیّد جوادی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- حسینی، سیّداحمد.(1367). فهرست نسخه‌های خطّی کتابخانۀ عمومی حضرت آیت‎‌الله‌العظمی مرعشی نجفی. ج15. زیر نظر سیّد محمود مرعشی نجفی. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
- خواندمیر، غیاث‌الدّین‌بن همام‌الدّین.(1362). تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر. ج1. چاپ سوم. زیر نظر دکتر محمّد دبیرسیاقی. مقدّمۀ جلال‌الدّین همایی. تهران: کتابفروشی خیّام.
-دانش‌پژوه، محمّد تقی- علمی انواری، بهاءالدّین.(بی‌تا). فهرست کتاب‌های خطّی کتابخانۀ مجلس سنا. ج1. تهران: کتابخانۀ مجلس سنا.
- دانش‌پژوه، محمّد تقی.(1348). فهرست میکروفیلم‌های کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. ج1. تهران: دانشگاه تهران.
- سعدی، مصلح‌بن عبدالله.(1385). غزل‌های سعدی. تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی. تهران: سخن.
- سلیمان القونوی.(860ق). مونس‌العشّاق و تحفه‌الآفاق. ش5712. کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی.
- صبا، مولوی محمّد مظفّر حسین.(1343). تذکرۀ روز روشن. تصحیح و تحشیۀ محمّدحسین رکن‌زادۀ آدمیّت. تهران: رازی.
- ظهیرالدّین فاریابی، طاهربن محمّد.(1381). دیوان ظهیرالدّین فاریابی. تصحیح، تحقیق و توضیح امیر حسن یزدگردی. به اهتمام اصغر دادبه. تهران: نشر قطره.
- عبدالرّزاق سمرقندی، کمال‌الدّین.(1372). مطلع سعدین و مجمع بحرین.ج1.  به اهتمام عبدالحسین نوایی. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه).
- عبدالمجید تبریزی «ح»، کمال‌الدّین. (950ق). دیوان عبدالمجید تبریزی. ش 699. کتابخانۀ حالت افندی استانبول.
   - عبدالمجید تبریزی، کمال‌الدّین. (حدود سدۀ 9ق). دیوان عبدالمجید تبریزی. کتابخانۀ ملّت استانبول. 
- عنصری بلخی.(1363). دیوان عنصری بلخی. چاپ دوم. به کوشش سیّد محمّد دبیر سیاقی. تهران: کتابخانۀ سنایی.
  - فیروزبخش، پژمان.(1359). «پراکنده‌های ایران‌شناسی (7)». بخارا. سال هیجدهم. ش112. 
- قطبی اهری نجم، ابی‌بکر.(1389). تواریخ شیخ اویس (جریده). به کوشش ایرج افشار. تبریز: ستوده.
- مازندرانی، عبدالله‌ بن محمّدبن کیا.(1331). رسالۀ فلکیّه در علم سیاقت. تصحیح والتر هینّس. ویسبادن.
- محمودشاه نقیب شیرازی.(827ق). مجموعۀ لطافت و منظومۀ ظرافت. ش 657.v . کتابخانۀ دانشگاه کمبریج.
- مرتضوی، منوچهر.(1385). مسائل عصر ایلخانان. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.
- مسعودبن منصوربن احمد متطبّب (763ق). مجموعۀ چلبی عبدالله. ش280. کتابخانۀ سلیمانیّه استانبول.
- مطلبی کاشانی، نادر- مرعشی، سیّد محمّد حسین.(1383). حدیث عشق (2). (دکتر اصغر مهدوی از او و با او). تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی با همکاری مرکز نشر میراث مکتوب.    
- ملطوی، مسافربن ناصر.(1390). انیس‌الخلوه و جلیس‌السلوه: نسخه برگردان دست‌نویس. ش 1670. کتابخانۀ ایاصوفیا (استانبول). به کوشش محمّد افشین وفایی- ارحام مرادی. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.