تأملی بر بیت‌هایی از منطق‌الطیر عطار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

چکیده

منطق الطیر عطار یکی از مهم‌ترین آثار عرفانی ادب فارسی است. وجود نسخه ‎های خطی متعدد، تصحیح چندبارۀ‎ این کتاب و ترجمۀ‎ آن به زبان‎ های مختلف، نشان از همین اهمیت ویژه دارد. دو تصحیح اخیر منطق ‎الطیر یکی به دست توانای استاد شفیعی کدکنی که با تعلیقات مفصل همراه است و دیگر تصحیح استادان عابدی و پورنامداریان و توضیحات آن‌ها بر ابیات، بسیاری از ابهام‎ها و دشواری‎های کتاب را برطرف کرده‌است. با وجود تعلیقات ارزشمند این دو کتاب و نیز برخی پژوهش‎ های دیگری که به رفع دشواری ‎های بیت‎های منطق ‎الطیر پرداخته ‎اند، معنای ارائه ‎شده برای برخی بیت‎ ها چندان قانع‎ کننده نیست و به نظر می‎رسد هنوز جای بحث در بارۀ‎ آن‌ها باقی است. در مقالۀ‎ پیش رو، تعدادی از این بیت‎ ها که به گمان نویسندگان نیازمند تدقیق بیشتر است، بازنگری و مورد نقد و بررسی قرار گرفته‌است. بر این اساس کوشش شده‌است ابتدا نادرستی یا نارسایی توضیحات این بیت‎ها تبیین شود و سپس به کمک شواهدی از خود عطار و نیز دیگر متون ادب فارسی، معنای دقیق‎تری برای آن‌ها ارائه شود.

تازه های تحقیق

به ‎رغم پژوهش‎ های فراوانی که دربارۀ‎ منطق الطیر انجام شده‌است، همچنان بیت‎ هایی را در آن می‎توان یافت که توضیحات ارائه‎ شده دربارۀ‎ آن‌ها قانع کننده به نظر نمی‎ رسد و فهم معنای آن‌ها به درنگ و تأمل بیشتری نیاز دارد. در مقالۀ‎ حاضر به بررسی دوازده بیت از منطق الطیر که واژگان، ترکیبات یا تعبیرات آن‌ها به‎ درستی یا غیردقیق شرح شده‌است پرداخته شد:

ترکیب «زرین حقه» و ربط معنایی آن با ترکیب «مهرۀ‎ انجم» در بیت: «مهرۀ‎ انجم ز زرین حقه ساخت/با فلک در حقه هر شب مهره باخت»؛ ترکیب «سُکّان فلک» و ربط معنایی آن با ترکیب «گردۀ‎ خورشید» در بیت «او نهد از بهر سُکّان فلک/گردۀ‎ خورشید بر خوان فلک»؛ ترکیب «مرغ گردون» و ربط معنایی آن با تعبیر «حلقه زدن بر درگاه خداوند» در بیت «مرغ گردون در رهش پر می‎زند/بر درش چون حلقه‎ای سر می‌زند»؛ ترکیب «عمر دراز» در بیت: «لیک فردا در بلا عمر دراز/جمله از شاهیِّ خود مانند باز»؛ تعبیر «گهر از حلق خوک آویختن» در بیت «بس که ما در ریگ روغن ریختیم/بس گهر کز حلق خوک آویختیم»؛ واژۀ‎ «سوخته» در بیت «چون بشد ده روز، مرد سوخته/جبه‎ای آورد برهم‌دوخته»؛ تعبیرهای «فردا» و «سپند سوختن ابلیس» در بیت «باش چشماروی او امروز تو/بعد ازین فردا سپندش سوز تو»؛ «دوستکانی» و ربط معنایی آن با «پهلوان» در بیت «چون تهی کردی به یک می پهلوان/ دوستکانی چون خوری با پهلوان»؛ تعبیر «در جوال کردن» در بیت «گفت ای سگ در جوالت کرده خوش/هم چو خاکی پای‎مالت کرده خوش» و سرانجام، واژۀ‎ «می» در بیت «بود آن شب می میان جمع در/همچو خورشیدی به نور شمع در».

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Contemplation on Verses from Attar's Manteq al Tayr

نویسندگان [English]

  • Jamileh Akhyani
  • Amir Momeni Hezaveh
Associate Professor of Persian Language and Literature. Faculty of Humanities. University of Zanjan. Zanjan. Iran.
چکیده [English]

Attar's Manteq al Tayr is one of the most important mystical works of Persian literature; the existence of numerous manuscripts, the multiple revisions of this book, and its translation into different languages all indicate its special importance. The two Corrections of Manteq al Tayr, one by the capable hand of Professor Shafi'i Kadkani, which is accompanied by detailed annotations, and the other by Professors Abedi and Purnamdarian, and their explanations of the verses, have resolved many of the book's ambiguities and difficulties. Despite the valuable commentaries in these two books, as well as some other studies that have addressed the difficulties of the verses of Manteq al Tayr, the meaning presented for some verses is not very convincing, and it seems that there is still room for discussion about them. In the following article, a number of these verses, which the authors believe require further scrutiny, have been reviewed and criticized. Accordingly, an attempt has been made to first explain the inaccuracy or inadequacy of the explanations of these verses and then to present a more precise meaning for them with the help of evidence from Attar himself and other Persian literary texts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Persian poetry
  • Attar Neyshaburi
  • Manteq al Tayr
  • Textual commentary
اخیانی، جمیله. (۱۳۸۸). بزم‌آرایی در منظومه‌های داستانی تا پایان قرن ششم. چاپ اول. تهران: سخن.
اخیانی، جمیله.  (۱۴۰۲). «نگاهی به کنایۀ "گربه در انبان داشتن" و دیگر کاربردهای بلاغی "گربه در انبان"». پژوهش‌های دستوری و بلاغی. دوره ۱۳. شماره۲۳. صص.۲۲۴-۲۳۷.
اسدی توسی، علی بن احمد. (۱۳۵۴). گرشاسب‌نامه (به کوشش حبیب یغمایی). چاپ دوم. تهران: طهوری.
اشرف‌زاده، رضا. (1367). فرهنگ نوادر لغات و ترکیبات و تعبیرات آثار عطار نیشابوری. مشهد: آستان قدس.
برزی، اصغر. (1374). شرح کامل منطق‎‎الطیر. چاپ دوم. بناب: اعظم.
بیرونی، ابوریحان. (1362). التفهیم لاوائل صناعه التنجیم (جلال‌الدین همایی، مصحح). تهران: بابک.
بیلقانی، مجیر‎‎الدین. (1358). دیوان مجیرالدین بیلقانی (محمد آبادی، مصحح). تبریز: مؤسسه تاریخ و فرهنگ ایران.
بیهقى، ابوالفضل. (۱۳۵۶). تاریخ بیهقى (علی‌اکبر فیاض، مصحح). چاپ دوم. مشهد: دانشگاه فردوسی.
جمال‌الدین، محمد بن عبدالرزاق اصفهانی. (۱۳۲۰). دیوان. (سعید نفیسی، مصحح). تهران: چاپخانه ارمغان.
حیدری، علی. (۱۳۸۴). «نقد و بررسی منطق‌الطیر». ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناختی. ش ۱، دوره ۱، صص ۵۴-۶۱.      
خاقانی، افضل‌الدین بدیل بن علی. (۱۳۶۲). منشآت  (محمد روشن، مصحح). چاپ دوم. تهران: کتاب فرزان.
خاقانی، افضل‌الدین بدیل بن علی. (1374). دیوان خاقانی شروانی. به کوشش ضیاءالدین سجادی. چاپ پنجم. تهران: زوار
درخت آسوریک. (۱۳۶۳). متن پهلوی. (آوانوشت و ترجمه از ماهیار نوابی). چاپ دوم. تهران: فروهر.
دهخدا، علی‎‎اکبر. (1377). لغت نامه. چاپ دوم از دوره جدید. تهران: دانشگاه تهران.
رجایی، احمدعلی. (1344). «چشمارو چیست؟»، مجله دانشکده ادبیات مشهد، ش 4، سال اول، صص:396-403.
سرکاراتی، بهمن. (1352). «"مروارید پیش خوک افشاندن" یک مثل ایرانی در کتاب عهد جدید». زبان و ادب فارسی (دانشگاه تبریز). زمستان، شماره 108، صص 468 – 491.
سنائی، مجدود بن آدم. (1388). دیوان حکیم ابوالمجد مجدودبن آدم سنائی (مدرس رضوی، مصحح). چاپ هفتم. تهران: سنائی.
سنائی، مجدود بن آدم.  (بی‎‎تا). حدیقةالحقیقه و شریعةالطریقه (مدرس رضوی، مصحح). تهران: چاپخانه سپهر.
صحابی، شهربانو. (۱۳۹۶). «توضیحی دربارۀ اصطالح «حقّۀ زرّین» در منطق‎‎الطّیر عطّار نیشابوری». بهارستان سخن. سال۱۴، ش. ۳۶، صص ۲۴۳-۲۵۸.
صفا، ذبیح‎‎الله. (۱۳۶۹). تاریخ ادبیات در ایران. تهران: فردوس.
عابدی، محمود. (1397). «توضیحی در باره چند بیت منطق‌الطیر». نامه فرهنگستان. شماره 2 (پیاپی 66)، صص 11-30.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (1388). الهی‌نامه (محمدرضا شفیعی کدکنی، مصحح). ویرایش دوم، چاپ پنجم. تهران: سخن.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (1368). دیوان عطار (تقی تفضلی، مصحح). چاپ پنجم. تهران، علمی و فرهنگی.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (1386). مصیبت‎‎نامه (محمدرضا شفیعی کدکنی، مصحح). چاپ سوم. تهران: سخن.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (بی‎‎تا-الف). منطق‎‎الطیر (حمید حمید، مصحح). بی‎‎جا.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (بی‎‎تا-ب). منطق‎‎الطیر (با مقدمه محمدعلی فروغی). اصفهان: کتاب فروشی تأیید.
‎‎ عطار نیشابوری. فریدالدین. (۱۳۵۳). منطق‎‎الطیر (محمد جواد مشکور، مصحح). تبریز: کتاب فروشی تهران.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (۱۳۶۶). منطق‎‎الطیر (احمد رنجبر، مصحح). تهران: اساطیر.
عطار نیشابوری. فریدالدین.  (۱۳۷۴). منطق‎‎الطیر (سید صادق گوهرین، مصحح). تهران: علمی و فرهنگی.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (۱۳۷۵). منطق‎‎الطیر (احمد خاتمی، مصحح). تهران: سروش.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (۱۳۷۷). منطق‎‎الطیر (محمد روشن، مصحح). تهران: نگاه.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (۱۳۷۸). منطق‎‎الطیر (کاظم دزفولیان، مصحح). تهران: طلایه.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (۱۳۷۹). منطق‎‎الطیر (رضا انزابی‌نژاد و سعیدالله قره‎‎بیگلو، مصحح). تهران: جامی.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (۱۳۹۹). منطق‌الطیر (محمدرضا شفیعی کدکنی، مصحح). چاپ شانزدهم. تهران: سخن.
عطار نیشابوری. فریدالدین.  (۱۴۰۰). منطق‌الطیر (محمود عابدی و تقی پورنامداریان، مصحح). چاپ ششم. تهران: سمت.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (۱۸۷۵). منطق‎‎الطیر (به اهتمام گرسین دوتاسی). پاریس: مطبعه‌خانه پادشاهانه.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (۱۴۰۱). منطق‎‎الطیر (سید ارسلان ساداتی، مصحح). تبریز: علمیران.
عطار نیشابوری. فریدالدین. (۱۳۹۱). تذکرة‎‎الاولیاء (محمد استعلامی، مصحح). چاپ بیست و سوم. تهران: زوار.
عفیفی، رحیم. (1372). فرهنگنامۀ شعری. تهران: سروش.
فرخی سیستانی، علی بن جولوغ. (1372). دیوان حکیم فرخی سیستانی (به کوشش دبیرسیاقی). چاپ چهارم. تهران: زوار.
فردوسی، ابوالقاسم. (۱۳۷۵). شاهنامه فردوسی (به کوشش سعید حمیدیان). چاپ سوم. تهران: قطره.
فروزانفر، بدیع ‎‎الزمان. (۱۳۵۳). شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری. تهران: کتاب فروشی دهخدا.
فرهنگ سخن. (۱۳۸۱). به سرپرستی حسن انوری، ج3، چاپ اول، تهران: سخن
مسعود سعد. (1364). دیوان مسعود سعد، (مهدی نوریان، مصحح). اصفهان: کمال.
مولانا، جلال‌الدین محمد. (۱۳۶۸). مثنوی معنوی (نیکلسون، مصحح). چاپ ششم. تهران: مولی.
میرانصاری، علی. (۱۳۷۴). کتابشناسی شیخ فریدالدین عطار نیشابوری. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
ناصر بن خسرو قبادیانی. (۱۳۷۰). دیوان ناصر خسرو، (مینوی-محقق، مصححان). چاپ چهارم. تهران: دانشگاه تهران.
ناصر بن خسرو قبادیانی.  (۱۳۶۳). جامعالحکمتین (هنری کربن و محمد معین، مصحح). چاپ دوم. تهران: طهوری.