معرفی و ارزیابی سروده ‎ها و نویسش ‎های تازۀ ده‎نامۀ ویس و رامین در سفینۀ تبریز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

2 دانشجوی دورۀ دکتری گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

چکیده

از منظومۀ عاشقانۀ کهن ویس و رامین اثر فخرالدین اسعد گرگانی متعلّق به سدۀ پنجم قمری دست‎نویس ‎های کمی موجود است. این اثر تاکنون پنج بار چاپ شده‌است که مهم‎ترین آن‎ها تصحیح علمی و انتقادی پژوهشگران گرجستانی تودوا و گواخارایا است. این تصحیح با یازده دست‎نویس کامل و گزیده صورت پذیرفته که تاریخ تحریر هیچ ‎یک از آن‎ها کمتر از سدۀ نهم قمری نیست، بنابراین یافتن و بررسی کردن هرگونه نشانه ‎ای از ویس و رامین متعلّق به پیش از این سده، بسیار مغتنم است و می ‎تواند به جامعۀ ادبی در شناسایی و ویرایش بهتر این اثر فاخر و پراهمیّت کهن، یاری‎رسان باشد. یکی از منابعی که تاکنون در تصحیح این اثر مورداستفادۀ مصححان نبوده، دست‎نویس سفینۀ تبریز (723ق) است. در این دست‎نویس 730 بیت از بخش دَه‎نامۀ ویس و رامین، به‎ کتابت ابوالمجد تبریزی آمده‌است. نگارندگان در جستار پیشِ رو، با پیش چشم داشتن اهمیت ویژۀ زبانی و تاریخیِ منظومۀ ویس و رامین و تقدّم دست‎نویس سفینۀ تبریز بر دیگر دست‎نویس‎ های موردبررسی مصححان این منظومه، بنا دارند در گام نخست به معرفی شش سرودۀ تازه در این منظومه بپردازند، سپس تمامی نویسش‎‎ های تازه از 182 بیت را گزارش کنند و پس از آن، ده بیت را براساس نویسش ‎های تازه، تصحیح نمایند. امید می‎ رود این کار در به دست دادنِ متنی منقّح از این منظومۀ کهن یاری رسانَد.

تازه های تحقیق

ویس و رامین قدیمی‎ترین منظومۀ عاشقانه ‎ای است که پس از سده‎ های بسیار از گزند حوادث محفوظ مانده و به‌صورت کامل به دست ما رسیده‌است. از این اثر تاکنون پنج چاپ منتشر شده‎ که قدیمی‎ترین دست‎نویسِ مورداستفادۀ مصححان، دست‎نویس پاریس (احتمالاً از سدۀ نهم ه.ق) است. هرچند مصححان این منظومه، به ‎ویژه تودودا و گواخاریا، ضعف زمانی و نویسش ‎های حاصل از دست‌کاری کاتبان دست‎نویس‎ های مورد بررسی خود را با سنجشِ ترجمۀ گرجی آن (که متعلّق به حدود صد و پنجاه سال بعد از سرایش ویس و رامین است) تا حدودی برطرف کرده ‎اند، اما این اثر فاخر، هنوز هم نیازمند بررسی و ویرایش است. بنابراین معرفی و ارزیابی دست‎نویس‎ های دیگر، به‎ ویژه دست‎نویس‎ های کهن‎ تر از سدۀ نُهُم، می ‎تواند در ویرایش ابیات مبهم این منظومه بسیار مفید باشد. نگارندگان در این جستار با توجه به چنین الزاماتی، 730 بیت از ویس و رامین را در سفینۀ تبریز (تحریر 723ق) بررسی و با دیگر چاپ‎ ها مقابله کردند. پس از این بررسی و مقابله، معلوم شد شش بیت از میان این ابیات، کاملاً تازه‎‎ اند و در هیچ‌یک از چاپ‎ های موجود و دیگر دست‎نویس‎ها (دست‎نویس‎های گزارش‌شده در چاپ بنیاد فرهنگ) نیامده ‎اند. همچنین مشخص شد که از این ابیات، 182 بیت دارای نویسش تازه نسبت به چاپ‎ها و دست‎نویس‎ های بررسی‌شده در این چاپ‎ها هستند. سرانجام، ده بیت از (182 بیت) را که دارای نویسش یا نویسش‎ های تازه بودند با ارائۀ نکات علمی، ارزیابی کرده و نشان داده‎ اند که به چه دلیل یا دلایلی، هریک از این ده بیت می‎تواند درست ‎تر از سایر نویسش‎ها باشند یا نویسشی قابل‌تأمل شمرده شوند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Introduction and evaluation of new poems and composition styles of Vis and Ramin's Dah-Nāmah in Safīnah-yi Tabrīz

نویسندگان [English]

  • Manoochehr Jokar 1
  • Sajjad Dehghan 2
  • Mehrab Modarreskhoo 2
1 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
2 PhD student, Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
چکیده [English]

Only a few manuscripts of the classical Persian verse romance Vis and Ramin by Fakhr alDin Asʿad Gurgani, composed in the 5th century AH (11th century CE), are extant. The work has been printed five times, among which the critical and scholarly edition prepared by the Georgian researchers Todua and Gwakharia is the most significant. Their edition is based on eleven complete and fragmentary manuscripts, none of which date earlier than the 9th century AH. Therefore, discovering and examining any trace of Vis and Ramin predating this period is of considerable importance and can greatly contribute to the literary community’s understanding, introduction, and reevaluation of this ancient and valuable work. One source unavailable to previous editors is the Safīnah-yi Tabrīz manuscript (dated 723 AH), which contains 730 couplets from Vis and Ramin’s Dah-Nāmah, composed by Abu’lMajd Tabrizi. Considering the linguistic and historical significance of Vis and Ramin and its precedence over other extant manuscripts, the present study first introduces six newly identified poems in this romance, then reports 182 newly found couplets, and finally proposes revisions to ten couplets based on these new variant readings. The researchers hope that the findings of this study will contribute to a more refined and reliable text of Vis and Ramin.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Faxr al-Din Asʿad Gurgani
  • Vis and Ramin
  • Safīnah-yi Tabrīz
  • New poems
  • New variant readings
ابی‎البرکات، عبدالکافی. (1387)، اسکندرنامه: روایت فارسی از کالیستنس دروغین، به کوشش ایرج افشار، تهران: چشمه.
اخیانی، جمیله. (1378)، «تصحیح چند بیت از ویس و رامین»، کتاب ماه ادبیات، شمارۀ 23 و 24، ص46-48.
اسدی طوسی. (1354)، گرشاسبنامه، به اهتمام حبیب یغمایی، چاپ دوم، تهران: کتابخانۀ طهوری.
اسعد گرگانی، فخرالدین. (1314)، وی‍س و رام‍ی‍ن ف‍خ‍رال‍دی‍ن گ‍رگ‍ان‍ی، به تصحیح مجتبی‎ م‍ی‍ن‍وی‎، تهران: کتابفروشی فخر رازی.
اسعد گرگانی، فخرالدین. (1337)، ویس و رامین با مقدمۀ مبسوط و حواشی و تعلیقات و فرهنگ واژههای فهرستهای سهگانه، به اهتمام محمدجعفر محجوب، تهران: بنگاه نشر اندیشه.
اسعد گرگانی، فخرالدین. (1349)، ویس و رامین از فخرالدین اسعد گرگانی، تصحیح ماگالی تودوا و الکساندر گواخاریا، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
اسعد گرگانی، فخرالدین. (1377)، ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی با دو گفتار از صادق هدایت و مینورسکی، با مقدمه تصحیح و تحشیۀ محمد روشن، تهران: صدای معاصر.
اسعد گرگانی، فخرالدین. (1865م)، م‍ث‍ن‍وی وی‍س و رام‍ی‍ن ت‍ص‍ن‍ی‍ف ف‍خ‍رال‍دی‍ن اس‍ع‍د الاس‍ت‍راب‍ادی ال‍ف‍خ‍ری ال‍گ‍رگ‍ان‍ی، ب‍‎‎ت‍ص‍ح‍ی‍ح‎ ک‍پ‍ت‍ان‎ ول‍ی‍م‎ ن‍اس‍ول‍ی‍س‎ ص‍اح‍ب‎ م‍ن‍ش‍ی‎ اح‍م‍دع‍ل‍ی‎ ص‍اح‍ب‎، ب‍اه‍ت‍م‍ام‎ ک‍پ‍ت‍ان‎ ص‍اح‍ب‎ م‍وص‍وف‎، جلد اول، کلکته: کالج پریس.
اسعد گرگانی، فخرالدین. (723ق)، ویس و رامین، کتابت ابوالمجد تبریزی در سفینۀ تبریز، نسخۀ خطّی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، شمارۀ 14590.
اسفراینی، ابوالمظفر شاهفور بن طاهر بن محمد. (1375)، تاجالتّراجم فی تفسیرالقرآن للأعاجم، جلد اول، تصحیح نجیب مایل هروی و علی‎اکبر الهی خراسانی، تهران: علمی و فرهنگی.
امامی، علیرضا. (1392)، «ابیات ویس و رامین در تاج‌المآثر»، ویژهنامۀ نامۀ فرهنگستان (شبه‌قاره)، سال اول، شمارۀ1، ص239-254.
امیکواوکادا. (1368)، «سخنی دیگر در بازشناسی بیتی از ویس و رامین در کهن‌ترین نوشته فارسی بازمانده در ژاپن»، ایرانشناسی، شمارۀ 1، ص70-75.
انوری، محمد بن محمد. (۱۳۶۴)، دیوان انوری، به کوشش سعید نفیسی، تهران: سکه.
بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد. (۱۳5۳)، تاریخ بلعمی ابوعلی محمد بن محمد بن بلعمی تکمله و ترجمۀ تاریخ طبری تألیف ابوجعفر محمد بن جریر طبری، به تصحیح محمدتقی بهار و به کوشش محمدپروین گنابادی، جلد دوم، چاپ دوم، تهران: کتابفروشی زوّار.
بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد. (۱۳۷۳)، تاریخنامه طبری: گردانیده منسوب به بلعمی از کهنترین متون فارسی (بخش چاپنشده)، به تصحیح محمد روشن، 3جلد، چاپ سوم، تهران: البرز.
پند پیران: متنی فارسی به‌ظاهر از قرن پنجم هجری. (1357)، به تصحیح جلال متینی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
پوتوریدزه، و.س. (1315)، «ترجمه گرجی قدیم ویس و رامین»، مهر، سال سوم، شمارۀ دوازده، ص1229-1237.
خاقانی شروانی، افضل‎الدین ابراهیم. (1385)، دیوان خاقانی شروانی، به کوشش ضیاءالدین سجّادی، چاپ هشتم، تهران: زوّار.
خاقانی شروانی، بدیل بن علی، (1387)، تحفةالعراقین (ختمالغرایب) سرودۀ خاقانی شروانی سدۀ ششم هجری، به کوشش علی صفری آق‎قلعه، تهران: میراث مکتوب.
دهخدا، علی‎اکبر. (1378)، لغتنامه، تهران: دانشگاه تهران.
سنایی غزنوی، مجدود بن آدم. (۱۳۸۷)، حدیقةالحقیقة و شریعةالطریقة، با مقدمه و تصحیح و تحشیۀ محمد روشن، تهران: مؤسسه انتشارات نگاه.
شیبانی، فتح‎الله ‎بن محمدکاظم. (۱۳۹۳)، آثار فتح‌الله خان شیبانی، به کوشش علیرضا شاه‎نظری، جلد اول، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
فرخی سیستانی، ابوالحسن علی ‎بن جولوق. (۱۳۱۱)، دیوان حکیم فرخی سیستانی، به‎ تصحیح علی عبدالرسولی، تهران: مطبعه مجلس.
فردوسی، ابوالقاسم. (۱۳۷۹)، شاهنامه فردوسی، براساس چاپ مسکو، تهران: نشر قطره.
فردوسی، ابوالقاسم. (۱۳۹۳)، تفسیر سوره یوسف منظوم، به ‎تصحیح منصور کیانی، تهران: راه نیکان.
فلکی‎ شروانی‎، نجم‎الدین‎ محمد. (۱۳۴۵)، دیوان حکیم نجم‌الدین محمد فلکی شروانی، به اهتمام و تصحیح و تحشیۀ محمد طاهری شهاب، تهران: کتابخانه ابن‌سینا.
قطران تبریزی. (1362)، دیوان حکیم قطران تبریزی (از روی نسخۀ تصحیح‌شدۀ مرحوم محمد نخجوانی)، تهران: ققنوس.
کاتب ارجانی، فرامرز بن خداداد بن عبدالله. (1362)، سَمَکِ عَیّار تألیف فرامرز بن خداداد بن عبدالله الکاتب الارجانی، با مقدمه و تصحیح پرویز ناتل خانلری، جلد اول، تهران: آگاه.
کوسج، شمس‎الدین محمد. (۱۳۸۷)، برزونامه (بخش کهن)، تصحیح اکبر نحوی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
نادری، فرشید، ضرونی، قدرت‎الله. (1402)، «شواهد تاریخی و ادبی نویافته دربارۀ تبار اشکانی داستان ویس و رامین»، تاریخ ادبیات، دورۀ 16، شمارۀ1 (پیاپی1/87)، ص101-130.
گیوناشویلی، جمشید. (1369)، «سخنی چند درباره متن‎شناسی منظومه ویس و رامین فخرالدین گرگانی»، ایرانشناسی، شمارۀ5، ص125-134.
ناصرخسرو، ابومعین. (1307)، دیوان قصاید و مقطعات حکیم ناصرخسرو بضمیمۀ روشنائینامه و سعادتنامه و رسالهای بنثر با فهرست و تعلیقات، به اهتمام سید نصرالله تقوی و سید حسن تقی‎زاده و مجتبی مینوی و علی‎اکبر دهخدا، تهران: مطبعۀ مجلس.
نویدی ملاطی، علی. (1397)، «گمانی درباره ضبط یک نام‎جای در ویس و رامین»، نامۀ فرهنگستان، دورۀ هفدهم، شمارۀ1(پیاپی65)، ص94-99.
وراوینی، سعدالدین. (۱۳۵۵) مرزباننامه تحریر سعدالدین وراوینی، به ‎تصحیح محمد روشن، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.