پژوهشی در فرهنگ لغت قرآنی نقودالجمان فی عقودالترجمان (نسخۀ ۶۰۹ آستان قدس)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

سنت فرهنگ‎نویسی قرآنی به زبان فارسی میراثی غنی است که آثار گران‎سنگ و درعین‎حال ناشناخته‎ای را در خود جای داده‎است. کتاب نقودالجمان فی عقودالترجمان که در قرن هفتم هجری تألیف شده، فرهنگی قرآن‎محور و چندوجهی است که واژگان قرآن کریم را از سورۀ حمد تا ناس شرح می‎دهد و ترکیبی از ترجمه، تفسیر و نکات صرفی و نحوی ارائه می‎کند. این مقاله برای نخستین بار به معرفی جامع و تحلیل ویژگی‎های این اثر با تکیه بر کهن‎ترین نسخۀ خطی آن (کتابت ۶۰۹ق در کتابخانۀ آستان قدس رضوی) می‎پردازد. پس از بررسی هویت احتمالی مؤلف و تاریخ تألیف، ساختار و روش او در شرح واژگان تحلیل شده‎است. بخش اصلی مقاله به واکاوی ویژگی‎های زبانی نسخه در سه سطح رسم‎الخطی، واژگانی و دستوری اختصاص یافته‎است. نتایج نشان می‎دهد که نقودالجمان سندی ارزشمند برای مطالعات زبان‎شناسی تاریخی، سبک‎شناسی و تاریخ فرهنگ اسلامی در ایران است؛ ارزشی که از طریق ثبت واژگان کهن فارسی و انعکاس سبک نگارش قرون میانی به‎دست آمده‎است. به‎طور مشخص، کاربرد اصطلاحات محلی (مانند «کبوتر بنا» برای «ورشان» که پیوند مؤلف با حوزۀ فرهنگی خراسان را نشان می‎دهد) و ویژگی‎های تلفظی و آوایی خاص (مانند نگارش ذال معجم در کلماتی چون «پیدا» و «هویدا» که بازتاب‎دهندۀ تلفظ متفاوت آن‎هاست) اهمیت این اثر را به‎عنوان منبعی دست‌اول برای درک تحولات زبان فارسی دوچندان می‎کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Study of the Quranic Dictionary Nuqud al-Juman fi Uqud al-Tarjuman (Astan Quds Manuscript 609)

نویسندگان [English]

  • Majid Rashidian 1
  • Seyed Mohammad Tabatabaee 2
1 PhD Student in Persian Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Tehran. Tehran. Iran.
چکیده [English]

The tradition of Qurʾānic lexicography in Persian represents a rich heritage that preserves both invaluable and largely unknown works. Nuqūd al-Jumān fī ʿUqūd al-Tarjumān, composed in the seventh/ thirteenth century, is a multi-dimensional Qurʾān-based lexicon that explains the vocabulary of the Qurʾān from Sūrat al-Ḥamd to Sūrat al-Nās, combining translation, exegetical notes, and grammatical analysis. This article offers, for the first time, a comprehensive introduction to and analysis of this work, based on its earliest extant manuscript (copied in 609/1212 and preserved in the library of Āstān-i Quds-i Raḍawī). After considering the probable identity of the author and the date of composition, the study examines the structure and methodology employed in the explanation of words. The main part of the article investigates the linguistic features of the manuscript on three levels: orthographic, lexical, and grammatical. The findings show that Nuqūd al-Jumān is a valuable source for historical linguistics, stylistics, and the cultural history of Islam in Iran. Its significance lies in the preservation of archaic Persian vocabulary and the reflection of Middle Period writing styles. Notably, the use of regional terminology (such as “kaboutar bana” for “warashan”, indicating the author’s cultural ties to Khurāsān) and particular phonological and orthographic features (such as the writing of dhāl muʿjam in words like paydā and huwaydā, reflecting their distinct pronunciation at the time) highlight the importance of this work as a primary source for understanding the development of the Persian language.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nuqud al-Juman
  • Quranic Dictionary
  • Old manuscripts
  • Persian Language
  • Critical Text Edition

مراجع

قرآن کریم
پیکرۀ فرهنگستان
ابن‎فوطی، عبدالرزاق بن احمد. (137۴). مجمع‎الآداب فی معجم‎الالقاب. تصحیح محمدکاظم محمودی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
ابن قتیبة، عبدالله بن مسلم. (1973). تأویل مشکل‎القرآن. تصحیح سید احمد صقر. قاهره: دارالتراث.
ابو نصر فراهی، مسعود بن ابی بکر. (13۶1). نصاب‎الصبیان. تصحیح محمدجواد مشکور. تهران: اشرفی.
ابو‎الفتوح رازی، حسین بن علی. (1371). روض‎الجنان و روح‎الجنان فی تفسیرالقرآن. به تصحیح محمدجعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامى آستان قدس رضوی.
ادیب نطنزی، حسین بن ابراهیم. (138۵). دستوراللغة (کتاب الخلاص). تصحیح سیدعلی اردلان جوان. مشهد: آستان قدس رضوی.
اشرف‎زاده، رضا. (1392). فرهنگ تفسیری قرآن مجید براساس نسخه دانشگاه کمبریج. مشهد: سخن‎گستر.
بادی، ابوالفتح حمد بن احمد بن حسین. (139۵). الملخص فی اللغة مع الوفاء بترجمة ما فی القرآن. با مقدمۀ محمود جعفری دهقی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
بخارائی، محمد بن محمد بن نصر. (13۶۵). المستخلص یا جواهرالقرآن. به اهتمام مهدی درخشان. تهران: دانشگاه تهران.
بناکتی، داود بن محمد. (13۴8). تاریخ‎ بناکتی‎: روضة اولى‎الالباب فی معرفةالتواریخ و الانساب. تصحیح جعفر شعار. تهران: انجمن آثار ملی.
بیهقی، احمد بن علی. (1383). المحیط بلغات‎القرآن. به اهتمام سیدعلی ملکوتی. قم: مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی.
تفلیسی، حبیش بن ابراهیم. (13۵0). قانون ادب. به اهتمام غلامرضا طاهر. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
تفلیسی، حبیش بن ابراهیم. (139۴). کامل التعبیر: اثری جامع به زبان فارسی در خوابگزاری و تعبیر رؤیا. تصحیح مختار کمیلی. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
ثعلبی، احمد بن محمد بن ابراهیم. (201۵). الکشف و البیان عن تفسیرالقرآن. تصحیح مجموعه‎ای از محققان. جده: دار التفسیر.
جرجانی، حسین بن حسن. (1337). تفسیر گازر: جلاءالاذهان و جلاءالاحزان. به تصحیح جلال‎الدین محدث. تهران: بی نا.
جوینی، عزیزالله. (13۵9). تفسیر مفردات قرآن: نسخه‎ای کهن از کتابخانۀ آستان قدس رضوی (مولف ناشناس). تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
حکیم، محمدحسین. (1391). فهرست نسخه‎های خطی اهدایی رهبری. مشهد: سازمان کتابخانه‎ها، موزه‎ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.
خطیب‎رهبر، خلیل. (1372). دستورزبان فارسی: کتاب حروف اضافه و ربط. تهران: مهتاب.
خوافی، احمد بن محمد. (13۴1). مجمل فصیحی. تصحیح محمود فرخ. مشهد: کتابفروشی باستان.
درایتی، مصطفی. (1392). فهرستگان نسخه‎های خطی ایران (فنخا). تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی جمهوری اسلامی ایران.
رازی، شمس قیس. (131۴). المعجم فی معاییر اشعارالعجم. تصحیح محمد بن عبدالوهاب قزوینی. تهران: مطبعۀ مجلس.
زمخشری، محمود بن عمر. (138۶). مقدمةالادب. مقدمۀ مهدی محقق. تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه تهران.
زوزنی، حسین بن احمد. (13۴0). کتاب المصادر. به کوشش تقی بینش. مشهد: چاپ طوس.
سمعانی، عبدالکریم بن محمد بن منصور. (1982). الانساب. تصحیح عبدالرحمن بن معلمی یمانی و دیگران. حیدرآباد دکن: مجلس دائرةالمعارف العثمانیة.
سمعانی، منصور بن محمد بن عبدالجبار. (1997). تفسیرالقرآن (تفسیرالسمعانی). تحقیق یاسر بن إبراهیم وغنیم بن عباس. ریاض: دارالوطن.
صادقی، علی‎اشرف. (138۶). «نسخۀ ترجمۀ تفسیر طبری کتابخانۀ آستان قدس». مندرج در جشن‎نامۀ استاد دکتر محمدعلی موحد زیر نظر حسن حبیبی. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
صادقی، علی‎اشرف. (1391). تحقیق در کتاب المصادر ابوبکر بستی. ضمیمۀ شمارۀ 23 آینۀ میراث. تهران: موسسۀ پژوهشی میراث مکتوب.
صدیقیان، مهین‎دخت. (1383). ویژگی‎های نحوی زبان فارسی در نثر قرن پنجم و ششم هجری. تهران: فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی.
طبری، محمد بن جریر. (13۵۶). ترجمۀ تفسیر طبری. به تصحیح حبیب یغمایی. تهران: توس.
غزنوی، احمد بن محمد. (1389). تراجم‎الاعاجم. به اهتمام مسعود قاسمی و محمود مدبری. تهران: اطلاعات.
قرطبی، ابوعبدالله محمد بن احمد. (19۶۴). الجامع لأحکام‎القرآن (تفسیر قرطبی). تحقیق احمد البردونی و ابراهیم اطفیش. چاپ دوم. قاهره: دارالکتب المصریة.
کرمانی، محمود بن حمزه. (2021). لباب‎التفاسیر. تحقیق محمد عبدالحلیم بعاج. استانبول: دار اللباب للدراسات و تحقیق التراث.
محقق، مهدی. (13۴۴). لسان‎التنزیل (مولف ناشناس). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مراغی، عبدالهادی بن محمد. (1388). منافع حیوان. به کوشش محمد روشن. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
مروزی، شمس‎العارفین محمد بن منصور. (13۶1) الدرر فی الترجمان. به تصحیح محمد سرورمولایی. تهران: علمی و فرهنگی.
نسفی، عمر بن محمد بن احمد. (2019). التیسیر فی التفسیر. تحقیق ماهر ادیب حبوش و دیگران. استانبول: دار اللباب للدراسات وتحقیق التراث.
یاحقی، محمدجعفر. (13۵۵). گزاره‎ای از بخشی از قرآن کریم: تفسیر شنقشی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
یاحقی، محمدجعفر. (1372). فرهنگنامۀ قرآنی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 01 دی 1404

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 13 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 04 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش: 07 مهر 1404
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار