بررسی و توضیح دو بیت دشوار از داستان زال و رودابه در شاهنامه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادِ گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

چکیده

فردوسی در داستان زال و رودابه، تصویری (مشبّهٌ‎ بهی) برای «بینیِ» رودابه به‌کار برده که در چاپ‎ های شاهنامه به سه صورتِ «سیمین قلم»، «تیغِ دژم» و «تیغِ درم» آمده و بحث ‎هایی در میانِ محقّقان برانگیخته‌است. در این مقاله با دلایل و قراینی نشان داده شده که ضبطِ «تیغِ دُژم» به معنای «تیغِ تیز و بُرنده» در چند نسخه، نگاشتۀ دشوارتر و اصلی است و فردوسی مشبّهٌ‎بهِ تشبیه خود را در قالبِ استعارۀ مکنیّه (تشخیص) آورده و «تیغ» را همچون انسانی انگاشته که «دژم: خشمگین» است. در بیتِ دیگری از همین داستان «از آن گنبدِ سیم، سر بر زمین/ فروهشته بر گِل کمندِ کمین»  که باز توصیفِ رودابه است و خوانش و گزارشِ آن محلّ بحث و اختلافِ نظر بوده، «گنبدِ سیم» استعاره از «سُرین» و «کمندِ کمین» استعاره از «گیسوی بلند» است و «گل» را هم باید به کسره خواند تا نظم و توالیِ معناییِ بیت درست باشد: رودابه زلفِ بلند خود را که همچون کمندی است که بر مردان کمین می‎ گشاید، از سُرین خود به‌سوی خاکِ زمین آویخته و افشان کرده‌است.

تازه های تحقیق

براساسِ آنچه گفته شد، در بیتِ: «دو نرگس دژمّ و دو ابرو به خم/ ستون دو ابرو چو تیغ دژم»، ضبطِ «تیغِ دُژم» در نسخه‎ هایی مانند: قاهره (79۶ ه.ق)، حاشیۀ ظفرنامه (807 ه.ق)، دهلی (831 ه.ق)، نورعثمانیه (83۴ ه.ق)، بادلیان (817- 838 ه.ق)، واتیکان (8۴8 ه.ق)، بادلیان (8۵2 ه.ق) و چهار دست‎نویسِ دیگر، صورت دشوارتر و به استنادِ قاعدۀ «برتریِ ضبطِ دشوارتر» و نیز بر پایۀ قراینی دیگر به احتمال فراوان وجه درست و اصلی است که در یک بیتِ دیگرِ شاهنامه، قطعاً و در بیتی دیگر احتمالاً باز به‌کار رفته‌است. در بیت: «از آن گنبدِ سیم، سر بر زمین/ فروهشته بر گِل کمندِ کمین»، با این خوانشِ حرکت‎ گذاری‎ شده، «گنبدِ سیم» استعاره از «سُرینِ رودابه»، «گِل» به معنای «خاک/ زمین» و «کمندِ کمین» استعاره از «زلفِ بلندِ رودابه» است و «فروهشته» و «سر بر زمین» نیز وصفِ «کمندِ کمین» است و فردوسی گفته: رودابه گیسوی دراز خود را که مانند کمندی است که بر مردان کمین می‎ گشاید، از سُرین خویش به‌سوی زمین آویزان و افشان کرده‌است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Examination and Explanation of Two Difficult Verses from the Story of Zal and Rudabeh in Shahnameh

نویسنده [English]

  • Sajjad Aydenloo
Professor of Department of Persian language and literature, Payame Noor University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

In the story of Zal and Rudabeh, Ferdowsi used a vehicle for the “nose”of Rudabeh, which appeared in three editions of the Shahnameh: “Simin Qalam”, “Tigh-e Dožam” and “Tighe Deram”, which has sparked debate among scholars. This article shows, with evidence, that the record of “Tigh-e Dožam” meaning “sharp and cutting blade”, in several manuscripts, is the more difficult and original record, and Ferdowsi presented her simile in the form of metaphor of identification (personification) and considered the “blade” as a person who is angry. In another verse from the same story, “from that silver dome, stretched on the ground/ prostrate on the mud the ambush lasso”, which is again a description of Rudabeh and its reading and reporting have been the subject of debate and disagreement, “gonbade-e sim is a metaphor for “sorin”(buttocks), and “Kamand-e Kamin” is a metaphor for Gisuye Boland(long hair) and “گل” should also be read “gel” so that the order and semantic sequence of the verse is correct. Rudabeh has spread her long hair, which is like a lasso that ambushes men, from her buttocks towards the ground.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Tigh-e- Dožam
  • Gonbad-e- Sim
  • Correction
  • Description
  • Shahnameh
آقابابایی، زهرا، (1399)، «ز بالا و دیدار آن سروبُن»، چامه، شمارۀ پانزدهم، دی و بهمن 1399، ص1۵۴- 1۶۵.
آیدنلو، سجّاد، (139۴)، معرّفی و بررسیِ دو تصحیح تازۀ شاهنامه (ویرایشِ نهاییِ چاپ مسکو و ویرایشِ دومِ شاهنامه به اهتمام جلال خالقی‎مطلق)، آینۀ میراث، ضمیمۀ شمارۀ ۴0.
اسدی طوسی، (1317)، گرشاسپنامه، تصحیحِ حبیب یغمایی، تهران: بروخیم.
اسعد گرگانی، فخرالدین، (138۶)، ویس و رامین، با مقدّمه و تصحیح و تحشیۀ استاد محمّد روشن، تهران: صدای معاصر.
امیدسالار، محمود، (1374)، «تیغ درم یا سیمین قلم؟»، ایرانشناسی، سال هفتم، شمارۀ 1، بهار، ص100- 108.
بیدل دهلوی، (1381)، کلیّات دیوان، با تصحیح: خال محمّد خسته- خلیل خلیلی، با اهتمامِ حسین آهی، تهران: فروغی، چاپ چهارم.
جهان‎بخش، جویا، (1371)، «در بارگاه سیمرغ» (تأمّلی چند در ابیاتی از شاهنامه)، گلچرخ، سال اوّل، شمارۀ 3، ص۴۶- ۵0.
خالقی‎مطلق، جلال، (13۶۶)، «چهل و یک نکته در ابیات شاهنامه»، ناموارۀ دکتر محمود افشار، به کوشش: ایرج افشار با همکاری کریم اصفهانیان، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، ص1828- 18۵۶.
خالقی‎مطلق، جلال، (1391). یادداشتهای شاهنامه، با همکاری دکتر محمود امیدسالار و ابوالفضل خطیبی، تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم.
خالقی‎مطلق، جلال، (139۵)، نقدی در ترازوی نقد، گزارش میراث، دورۀ دوم، ضمیمۀ شمارۀ ۵، پاییز.
خالقی‎مطلق، جلال، (1۴03)، گزارش شاهنامه (معنی واژه، وجه دستوری، شرح و تفسیر بیت)، تهران: سخن.
خلیل شروانی، جمال، (137۵)، نزههالمجالس، تصحیح و تحقیقِ دکتر محمّدامین ریاحی، تهران: علمی، چاپ دوم.
خواجوی کرمانی، (1370)، خمسه، تصحیحِ سعید نیاز کرمانی، کرمان: دانشگاه شهید باهنر کرمان.
دالوند، یاسر، (1397)، «از آن گنبد سیم سر بر زمین»، جشننامۀ دکتر محمود مدبّری، به کوششِ دکتر نجمه حسینی، دکتر علی جهانشاهی‎افشار و منوچهر فروزنده‎فرد، چاپ دیجیتالی/ پی‎دی‎اف، ص183- 189.
دهخدا، علی‎اکبر، (1377)، لغتنامه، تهران، دانشگاه تهران: چاپ دوم از دورۀ جدید.
رامپوری، غیاث‎الدین، (13۶3)، غیاثاللغات، به کوششِ دکتر منصور ثروت، تهران، امیرکبیر.
رستگار فسایی، منصور، (13۶9)، تصویرآفرینی در شاهنامۀ فردوسی (بررسی و نقد تشبیهات و استعارات در شاهنامۀ فردوسی)، شیراز: دانشگاه شیراز.
رواقی، علی، (13۵۵)، واژههای ناشناخته در شاهنامه، تهران: بی‎نا، دفتر 2.
رواقی، علی، (13۶8الف)، «شاهنامه‎ای دیگر» (1)، کیهان فرهنگی، سال ششم، شمارۀ 11 (پیاپی 71)، بهمن 13۶8، ص1۶- 19.
رواقی، علی، (13۶8ب)، «شاهنامه‎ای دیگر» (2)، کیهان فرهنگی، سال ششم، شمارۀ 12 (پیاپی 72)، اسفند 13۶8، ص31- 3۵.
رواقی، علی، (13۶9)، «باری دیگر، شاهنامه‎ای دیگر»، کیهان فرهنگی، سال هفتم، شمارۀ 3 (پیاپی 7۵)، خرداد 13۶9، ص3۴- 3۶.
رواقی، علی، (1390)، فرهنگ شاهنامه، تهران: فرهنگستان هنر.
زرّینقبانامه، (1393)، سراینده: ناشناس، تصحیحِ سجّاد آیدنلو، تهران: سخن.
زلالی خوانساری، (138۴)، کلیّات، تصحیح و تحقیق: دکتر سعید شفیعیون، تهران: کتابخانۀ مجلس.
سامانۀ دادگان (پیکرۀ جامعِ زبانیِ گروه فرهنگ نویسیِ فرهنگستان زبان و ادب فارسی)، به نشانیِ: www.dadegan.apll.ir
سعدی، (138۵9، کلیّات، به اهتمامِ محمّدعلی فروغی، تهران: زوّار، چاپ سوم.
سوزنی سمرقندی، (1338)،؛ دیوان، تصحیحِ دکتر ناصرالدین شاه‎حسینی، تهران: امیرکبیر.
طرطوسی، ابوطاهر، (1380)، ابومسلمنامه، به اهتمام حسین اسماعیلی، تهران: معین، قطره و انجمن ایران‎شناسی فرانسه.
عسجدی مروزی، (139۴)، دیوان، به کوششِ دکتر علی‎رضا شعبانیان، تهران: سورۀ مهر.
عطّار نیشابوری، (1387)، الهینامه، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات: دکتر محمّدرضا شفیعی‎کدکنی، تهران: سخن.
فخری هروی، (13۶۶)، دیوان، به کوششِ احمد کرمی، تهران: تالار کتاب.
فرّخی سیستانی، (138۵)، دیوان، به کوششِ دکتر سیّد محمّد دبیرسیاقی، تهران: زوّار، چاپ هفتم.
فردوسی، ابوالقاسم، (13۶9)، شاهنامه (چاپ عکسی از روی نسخۀ کتابخانۀ ملّی فلورانس مورّخ ۶1۴ ه.ق)، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی و دانشگاه تهران.
فردوسی، ابوالقاسم، (138۴)، شاهنامه (چاپ عکسی از روی نسخۀ خطّی کتابخانۀ بریتانیا به شمارۀ Add 21.103 مشهور به شاهنامۀ لندن)، نسخه‎برگردانان: ایرج افشار و محمود امیدسالار، تهران: طلایه.
فردوسی، ابوالقاسم، (1389)، شاهنامه (نسخهبرگردان از روی نسخۀ کتابت اواخر سدۀ هفتم و اوایل سدۀ هشتم هجری قمری، کتابخانۀ شرقی وابسته به دانشگاه سنژوزف بیروت، شمارۀ NC.43)، به کوشش ایرج افشار، محمود امیدسالار، نادر مطلّبی کاشانی، تهران: طلایه.
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ توپقاپوسرای، کتابتِ سالِ 731 ه.ق)، شمارۀ H 1479
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ لنینگراد، کتابتِ سالِ 733 ه.ق)، شمارۀ Dorn 329
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ قاهره، کتابتِ سالِ 7۴1 ه.ق)، شمارۀ ۶00۶ س
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ توپقاپوسرای، کتابتِ سالِ 772 ه.ق)، شمارۀ H 1511
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ قاهره، کتابتِ سالِ 79۶ ه.ق)، شمارۀ 1۶۶1
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ بنیاد خاورشناس کاما در بمبئی، ظاهراً کتابتِ سدۀ 8 ه.ق)، شمارۀ 1۶۶1
فردوسی، ابوالقاسم، (1379 الف)، شاهنامه همراه با خمسۀ نظامی (نسخۀ سعدلو، احتمالاً کتابتِ سدۀ 8 ه.ق)، با مقدّمۀ دکتر فتح‎الله مجتبایی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ دهلی، کتابتِ سالِ 831 ه.ق)، شمارۀ 601
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ قاهره، کتابتِ سالِ 79۶ ه.ق)، شمارۀ 1۶۶1
فردوسی، ابوالقاسم، (13۵0)، شاهنامه (چاپ عکسیِ نسخۀ بایسنقری، کتابتِ سالِ  829- 833 ه.ق)، تهران: شورای جشن‎های شاهنشاهی.
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ نورعثمانیّه، کتابتِ سالِ 83۴ ه.ق)، شمارۀ 8۴ FF
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ بادلیان، کتابتِ سالِ 817- 838 ه.ق)، شمارۀ MS. Ouseley Add. 176
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ لیدن، کتابتِ سالِ 8۴0 ه.ق)، شمارۀ Or. 1403
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ لندن/ بریتانیا، کتابتِ سالِ 8۴1 ه.ق)، شمارۀ Or. 494
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ سلیمانیه، کتابتِ سالِ 843 ه.ق)، شمارۀ 486 F
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ پاریس، کتابتِ سالِ 844 ه.ق)، شمارۀ Suppl. Pers. 493
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ ایاصوفیّه، کتابتِ سالِ 846 ه.ق)، شمارۀ 8۵ FF
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ پاریس، کتابتِ سالِ 848 ه.ق)، شمارۀ Suppl. Pers. 494
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ واتیکان، کتابتِ سالِ 848 ه.ق)، شمارۀ Vat. Persaino. 118
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ بادلیان، کتابتِ سالِ 8۵2 ه.ق)، شمارۀ Ms. Pers. C.4
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ ایاصوفیّه، کتابتِ سالِ 8۵7 ه.ق)، شمارۀ 861 F
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ ایاصوفیّه، کتابتِ سالِ 861 ه.ق)، شمارۀ 288 F
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ برلین، کتابتِ سالِ 894 ه.ق)، شمارۀ Ms. Or. Fol. 4255
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ دانشگاه استانبول، کتابتِ سالِ 895 ه.ق)، شمارۀ 1407 F
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ بادلیان، کتابتِ سالِ 899 ه.ق)، شمارۀ Ms. Eliott. 325
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ محمّد عاصم بی، کتابتِ سالِ 899 ه.ق)، شمارۀ 92 F
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ مونیخ، کتابتِ سالِ 902 ه.ق)، شمارۀ 934
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ چستربیتی، کتابتِ سالِ 905 ه.ق)، شمارۀ Per 295
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ پاریس، تاریخِ مقدّمه: 950 ه.ق)، شمارۀ Suppl Pers. 489
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ بادلیان، کتابتِ سالِ 959 ه.ق)، شمارۀ Ms. Quesley 369
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ ایاصوفیّه، کتابتِ سالِ 968 ه.ق)، شمارۀ 86 FF
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ پاریس، کتابتِ سالِ 974 ه.ق)، شمارۀ Suppl. Pers. 489
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ برلین، کتابتِ سالِ 1002 ه.ق)، شمارۀ Deiez A fol. 1
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ پاریس، کتابتِ سالِ 1012 ه.ق)، شمارۀ Suppl. Pers. 490
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ کتابخانۀ مجلس، کتابتِ سالِ 1016 ه.ق)، شمارۀ 14588
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ دانشگاه مسکو، کتابتِ سالِ 1042 ه.ق)، شمارۀ 107687
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ کتابخانۀ مجلس، کتابتِ سالِ 1055 ه.ق)، شمارۀ 61432
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ کتابخانۀ ملّی ایران، کتابتِ سالِ 1061 ه.ق)، شمارۀ 9228
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ سلیمانیه، کتابتِ سالِ 1080 ه.ق)، شمارۀ Fol 2
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ پاریس، کتابتِ سالِ 1122 ه.ق)، شمارۀ Smith- Lesouef 222
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ استراسبورگ، کتابتِ سالِ 1222 ه.ق)، شمارۀ Ms 4692
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ ایاصوفیه، بی‎تاریخ)، شمارۀ 289 F
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ پاریس، بی‎تاریخ)، شمارۀ Smith- Lesouef 222
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ دانشگاه هاروارد، بی‎تاریخ)، شمارۀ 422
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ دانشگاه میشیگان، بی‎تاریخ)، شمارۀ 280
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ کتابخانۀ مجلس، بی‎تاریخ)، شمارۀ 15235
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ کتابخانۀ مجلس، بی‎تاریخ)، شمارۀ 17237
فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه (نسخۀ کتابخانۀ مجلس، بی‎تاریخ)، شمارۀ 61862
فردوسی، ابوالقاسم، (1829)، شاهنامه، به کوشش ترنر مکان، کلکته.
فردوسی، ابوالقاسم، (1363)، شاهنامه، شاهنامه، تصحیح ژول‎مول، تهران: شرکت سهامی کتابهای جیبی، چاپ سوم.
فردوسی، ابوالقاسم، (1877)، شاهنامه، به کوشش یوحنا وللرس، لیدن: بریل.
فردوسی، ابوالقاسم، (1374)، شاهنامه (بر اساس چاپ مسکو)، به کوشش دکتر سعید حمیدیان، تهران: قطره.
فردوسی، ابوالقاسم، (1375الف)، شاهنامه، به کوشش محمّد رمضانی، تهران: پدیده (کلالۀ خاور)، چاپ سوم.
فردوسی، ابوالقاسم، (1971)، شاهنامه (ویرایش دومِ چاپ مسکو)، به کوشش رستم علی‎یف و محمّد نوری عثمانوف، تهران.
فردوسی، ابوالقاسم، (1375ب)، شاهنامه، ویراستۀ مهدی قریب و محمّدعلی بهبودی، تهران: توس.
فردوسی، ابوالقاسم، (1377)، شاهنامه از دست‌نویس موزۀ فلورانس (614 ه.ق)، گزارشِ دکتر عزیزاللّه جوینی، تهران: دانشگاه تهران ج2.
فردوسی، ابوالقاسم، (1379)، شاهنامه، تصحیح مصطفی جیحونی، اصفهان: شاهنامه‎پژوهی.
فردوسی، ابوالقاسم، (1385)، شاهنامه (براساسِ چاپ مسکو)، با توضیحات: دکتر توفیق ه. سبحانی، تهران: روزنه.
فردوسی، ابوالقاسم، (1386 الف)، شاهنامه، توضیح واژه‎ها و معنای ابیات: کاظم برگ‎نیسی، تهران: فکر روز، چاپ دوم (ویراست نخست) 1386 ج1.
فردوسی، ابوالقاسم، (1386ب)، شاهنامه، تصحیح دکتر جلال خالقی‎مطلق، دفتر ششم با همکاری دکتر محمود امیدسالار و دفتر هفتم با همکاری ابوالفضل خطیبی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم، (1386ج)، شاهنامه، به کوشش دکتر سیّد محمّد دبیرسیاقی، تهران: قطره.
فردوسی، ابوالقاسم، (1386د)، شاهنامه (چاپ بروخیم)، تصحیح عبّاس اقبال آشتیانی، مجتبی مینوی و سعید نفیسی، به اهتمام بهمن خلیفه، تهران: طلایه.
فردوسی، ابوالقاسم، (1386ه)، شاهنامه، ویرایش مهدی قریب، تهران: دوستان.
فردوسی، ابوالقاسم، (1387)، شاهنامه، ویرایش فریدون جنیدی، تهران: بلخ.
فردوسی، ابوالقاسم، (1391 الف)، شاهنامه، تصحیح انتقادی و شرح یکایک ابیات: دکتر مهری بهفر، تهران: نشر نو، دفتر دوم.
فردوسی، ابوالقاسم، (1391ب)، شاهنامه (ویرایش نهایی چاپ مسکو)، زیر نظر مهدی قریب، تهران: سروش با همکاری دانشگاه خاورشناسی مسکو.
فردوسی، ابوالقاسم، (1398)، شاهنامه، پیرایشِ دکتر جلال خالقی‎مطلق، تهران، سخن، دورۀ چهارجلدی، چاپ سوم.
قصّۀ حسین کرد شبستری (بررسی روایت ناشناخته موسوم به حسیننامه)، (1385)، به کوششِ ایرج افشار- مهران افشاری، تهران: چشمه.
کاویانی، مصطفی، (1393)، داستان زال و رودابه بر اساس شاهنامۀ فردوسی، اصفهان: نقش مانا.
کزّازی، میر جلال‎الدین، (1394)، نامۀ باستان (ویرایش و گزارش شاهنامه)، تهران: سمت، چاپ دهم، ویراست دوم، ج1.
لامعی گرگانی، (1355)، دیوان، تهران: اشرفی، چاپ دوم.
مختاری، (1397)، شهریارنامه، تصحیح و تحقیق: دکتر رضا غفوری، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار وسخن.
مستوفی، حمداللّه، (1377)، ظفرنامه به انضمام شاهنامه (چاپ عکسی از روی نسخۀ خطّی مورّخ 807 هجری در کتابخانۀ بریتانیا Or. 2833تهران و وین: مرکز نشر دانشگاهی و آکادمی علوم اتریش.
مولایی، چنگیز، (1390)، «سیمین قلم و تیغ قلم در شاهنامۀ فردوسی»، جستارهای ادبی، سال چهل و چهارم، شمارۀ سوم (پیاپی 174)، پاییز، ص167- 183.
نرمافزار دُرج ۴ (بزرگترین کتابخانۀ الکترونیک شعر و ادب فارسی، 23۶ اثر نظم و نثر ادبی)، تهران، موسّسۀ فرهنگی مهرارقام ایرانیان، 1390.
نظامی گنجوی، (1387)، خسمه (براساس چاپ مسکو- باکو)، تهران: هرمس، چاپ دوم.
یغمای جندقی، (13۶2)، مجموعه آثار، تصحیح و تدوین: سیّد علی آل‌داوود، تهران: توس.
یوسف و زلیخا، (1344 ه.ق)، به تصحیح و خطّ میراز محمود ادیب شیرازی، بمبئی: مطبعۀ مظفّری.
یوسف و زلیخا، (13۶9)، به اهتمام دکتر حسین محمّدزادۀ صدیق، تهران: آفرینش.
یوسف و زلیخا، (1395)، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات: دکتر حسین محمّدزادۀ صدیق، مقابله با نسخ: لیلی قاضی‎زاده، به اهتمامِ دکتر حسن شعبانی آزاد، تهران: تک‎درخت.