معرفی شمسی بغدادی و متن‌شناسی مثنوی منظرالابرار او

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ورامین- پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، تهران، ایران.

2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ورامین- پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، تهران، ایران.

چکیده

مقالۀ حاضر ضمن معرّفی و بررسی نسخۀ منحصربه‌فرد منظومۀ منظرالابرار، به شرح احوال سرایندۀ آن، شمسی بغدادی، می‌پردازد. شمسی بغدادی از شاعران پارسی‌سرای سدۀ 10ق (زنده در 975ق) در آسیای صغیر است که اطّلاعت زیادی از او در دست نیست. هرچند ارباب تذکره، اصل وی را از بغداد دانسته‌اند، امّا قراین نشان می‌دهد که تبار عجمی داشته‌است. در بغداد به شغل کفش‌دوزی می‌گذرانده و سال‌ها با ریاضت‌کشی می‌زیسته‌است. هواخواه اهل بیت و پای‌بند شَعایر اسلامی بوده و نسبت به مذهب تشیّع، تعصّب می‌ورزیده‌است. خاندان او همه اهل دانش و فضل و شعر بودند و فرزندش، عهدی بغدادی، از شاعران و تذکره‌نویسان مشهور سدۀ 10و آغاز سدۀ 11ق (د: 1002ق) و مؤلّف تذکرۀ گلشن شعرا است. شمسی در سرودن غزل، قصیده و مثنوی تسلّط داشت و علاوه بر اشعار پراکنده‌ای که از او باقی مانده، منظومۀ منظرالابرارِ او نیز در دست است که به تتبّع مخزن‌الاسرار نظامی گنجه‌ای سروده  و به سلطان ‌سلیمان (900- 974ق) اتحاف کرده‌است. این مثنوی، تنها نظیرۀ فارسی مخزن‌الاسرار در جغرافیای آناتولی و آسیای صغیر به‌شمار می‌رود. این مقاله به شیوۀ تحلیلی-توصیفی، و با استناد به منابع ادبی، تاریخی و شواهد درون‌متنی نوشته شده‌است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Introduction to Šamsi Baghdādi and a Textual Study of His Manzar al-Abrār

نویسندگان [English]

  • Zahra Jafari Khairabadi 1
  • alireza ghojezade 2
  • Ashraf Chegeni 2
1 PhD Student, Department of Persian Language and Literature, Varamin-Pishva Branch, Islamic Azad University, Varamin, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor of Persian Language and Literature, Islamic Azad University, Varamin Branch – Pishva, Tehran, Iran.
چکیده [English]

This article presents a study of the sole surviving manuscript of Manzar al-Abrār, a narrative poem, by Šamsi Baghdādi, while also exploring the life of its author. Šamsi Baghdādi was a Persian-speaking poet of the 10th/16th century (alive in 975/1567) in Asia Minor, about whom little information remains. Although biographical sources trace his origins to Baghdad, evidence suggests he was of Persian descent. He worked as a cobbler in Baghdad and lived an ascetic life for many years. A devotee of the Ahl al-Bayt, he adhered to Islamic rites and held strong convictions toward Shiʿism. His family was known for their erudition, virtue, and poetry, and his son, ʿAhdi Baghdādi (d. 1002/1593), was a prominent poet, literary biographer, and author of the Tazkera-ye Golšan-e Šoʿarā during the 10th/16th and early 11th/17th centuries. Šamsi was skilled in composing ghazals (sonnets), qasidas (odes), and masnavis (long narrative poems). In addition to his scattered surviving poems, his Manzar al-Abrār—a work inspired by Nezāmi Ganjavi’s Maxzan al-Asrār and dedicated to Soltan Soleymān (900–974/1494-1566)—remains extant. This masnavi is the only Persian counterpart to Maxzan al-Asrār in the literary geography of Anatolia and Asia Minor. This study adopts an analytical-descriptive approach, drawing upon literary and historical sources as well as textual evidence.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Šamsi Baghdādi
  • Manzar al-Abrār
  • Nezāmi Ganjavi’s Maxzan al-Asrār
  • ʿAhdi Baghdādi
  • Persian poetry and language in Asia Minor

مراجع

آقابزرگ تهرانی، محمّدحسن. (1403ق). الذریعة الی تصانیف‌الشیعه، القسم الثانی من الجزء التاسع، الطبعة ‌الثالثه، بیروت: دارالاضواء.
اولیاچلبی، محمّد ظلّی‌ بن درویش. (1314ق). اولیاچلبی سیاحتنامه‌سی، دردنجی جلد، به کوشش احمد جودت، استانبول: مطبعۀ در سعادت.
ایمان، رحم‌علیخان. (1386). منتخب‌اللطایف، تصحیح و تحقیق حسین علیزاده، مهدی علیزاده، تهران: طهوری.
بغدادی، احمدعهدی ‌بن شمسی. (2014م). گلشن شعرا، چاپ عکسی، به کوشش سلیمان سولماز، آنکارا: بنیاد تاریخ ترک.
بغدادی الف، اسماعیل باشا. (1402ق). هدیة‌العارفین اسماء‌المؤلّفین و آثارالمصنّفین من کشف‌الظنون، المجلّدالاوّل، بیروت: دارالفکر.
بغدادی ب، اسماعیل باشا. (1402ق). ایضاح‌المکنون فی الذیل علی کشف‌الظنون عن اسامی‌الکتب و الفنون، المجلّدالاوّل، بیروت: دارالفکر.
بنارسی، علی ابراهیم خان. (12ق). تذکرۀ صحف ابراهیم، نسخه خطّی شمارۀ 708 کتابخانۀ بانکی پور، ج8.
بهوپالی، نورالحسن بن محمّد صدیق حسن‌خان. (1292ق). نگارستان سخن، چاپ سنگی، هند، کلکته: طبع شاه‌جهانی.
پچوی، ابراهیم. (1283ق). تاریخ پچوی، ج1، با نظارت کمال‌افندی، استانبول: مطبعۀ عامره.
ثریّا بیگ، محمّد. (1394). تذکرۀ مشاهیر عثمانیّه، ج3، به اهتمام یوسف بیگ باباپور، تهران: منشور سمیر.
چلبی (قنالی‌زاده)، حسن. (1000ق). تذکرة‌الشعرا، نسخۀ خطّی شمارۀ 1062 کتابخانۀ حمیدیّۀ ترکیه.
حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله. (1443ق). کشف‌الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، لبنان، بیروت: مؤسسة الفرقان للتراث الاسلامی. مرکز دراسات المخطوطات الاسلامیه.
حسینی، سیّد محمّدتقی و رفوگران، مروارید. (1389). فهرست نسخ خطّی فارسی کتابخانۀ کوپریلی و پاره‌ای از نسخ خطّی عربی (استانبول- ترکیه)، قم: مجمع ذخائر اسلامی.
حقّی، اسماعیل و چارشلی، اوزون. (1388). تاریخ عثمانی، ج2، ترجمۀ وهاب ولی، چاپ دوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
خسروشاهی، رضا. (1350). شعر و ادب فارسی در آسیای صغیر تا سده دهم هجری، تهران: انتشارات دانشسرای عالی شماره 40.
خیّامپور، عبدالرسول. (1372). فرهنگ سخنوران، 2ج، تهران: طلایه.
دانش‌پژوه، محمّدتقی و علمی انواری، بهاءالدّین. (1359). فهرست کتب خطّی کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی (سنای سابق)، ج2، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
دئیرمان چای، ویس. (1397). پارسی‌سرایان آسیای صغیر، ترجمه و تدوین اسدالله واحد، تبریز: دانشگاه تبریز.
ریاحی، محمدامین. (1369). زبان و ادب فارسی در قلمرو عثمانی، تهران: پاژنگ.
ریاضی، ملامحمّد بن مصطفی. (1071ق). ریاض‌الشعرا، نسخۀ خطّی شمارۀ 3724، کتابخانۀ نورعثمانیۀ ترکیه.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا. (1392). موسیقی شعر، چاپ چهاردهم، تهران: آگه.
صادقی کتابدار. (1327). تذکرۀ مجمع‌الخواص، ترجمۀ عبدالرسول خیّامپور، تبریز: چاپخانۀ اختر شمال.
صفوی، سام‌میرزا. (1389). تحفۀ سامی، تصحیح و تعلیقات فاطمه انگورانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
صولاق‌زاده، محمّد افندی. (1297ق). صولاق‌زاده تاریخی، استانبول: مطبعۀ محمودبیگ.
عاشق چلبی، پیرمحمّد. (1004ق). مشاعرالشعرا، نسخۀ خطّی شمارۀ 3719، کتابخانۀ نورعثمانیۀ ترکیه.
عالی، مصطفی. (1082ق). کنه‌الاخبار، نسخۀ خطّی شمارۀ 3406، کتابخانۀ نورعثمانیۀ ترکیه.
عزاوی محامی، عبّاس. (2004م). موسوعة تاریخ‌العراق بین احتلالین، المجلّد الرابع، بیروت: الدارالعربیه.
قره چلبی‌زاده، عبدالعزیز افندی. (1248ق). سلیمان‌نامه، تصحیح سعدالله سعید افندی، عبدالوهاب نحوی، قاهره: بولاق.
کاشی، میرتقی‌الدّین. (1401). خلاصة‌الاشعار و زبدة‌الافکار (بخش همدان و لاحقه‌های بغداد و جربادقان و خوانسار و نواحی آن بلاد)، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات مرتضی موسوی- رضوان مسّاح، تهران: میراث مکتوب.
کاشی الف، میرتقی‌الدّین. (1038ق). خلاصة‌الاشعار و زبدة‌الافکار، دست‌نویس شمارۀ 667 کتابخانۀ ایندیا آفیس.
کوپلی، عذیر. (1394). «رویارویی عثمانی و صفوی در عراق عرب (سده‌های دهم و یازدهم)»، در تاریخ روابط ایران و عثمانی در عصر صفوی، به کوشش نصرالله صالحی، تهران: طهوری.
محبّی، محمّدامین ‌بن فضل الله. (1284ق). خلاصه‌الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر، الجزءالرابع، تصحیح مصطفی وهبی، مصر: مطبعة الوهبیّه.
مفتاح، الهامه و ولی؛ وهاب. (1374). نگاهی به نفوذ و گسترش زبان و ادب فارسی در ترکیه، تهران: دبیرخانه شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی.
منجّم‌باشی، احمد بن لطف‌الله. (1393). تاریخ منجّم‌باشی یا صحایف‌الاخبار فی وقایع‌الآثار: از تشکیل دولت عثمانی تا پایان سلطنت سلیمان‌خان قانونی، ترجمۀ نصرالله ضیایی، تهران: مهراندیش.
نفیسی، سعید. (1344). تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی تا پایان قرن دهم هجری، ج1، تهران: فروغی.
Abdul Mugtadir khan bahadur, (1925), catalogue of the Arabic and Persian anuscripts in the oriental public librar at bankipore, patna, volume Viii (Persian mss)
زبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)
دوره 78، شماره 252
پاییز و زمستان 1404
دی 1404
صفحه 210-185

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 13 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 16 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش: 01 آذر 1404
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار