تصحیح عباراتی از نفثة‌المصدور با نگاهی انتقادی به تصحیح یزدگردی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی، قزوین، ایران.

2 دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه لرستان، لرستان، ایران.

چکیده

امیرحسن یزدگردی با اتکا به چهار نسخۀ خطی متأخر، نخستین تصحیح انتقادی نفثة‌المصدور را فراهم آورد. با این‌همه، بررسی تطبیقی نسخ یادشده با متن تصحیحی او نشان می‌دهد که کاستی‌هایی در ضبط لغات و ثبت اختلافات نسخ راه یافته‌است. این پژوهش با بهره‌گیری از نسخۀ کتابخانۀ دانشگاه تهران (که یزدگردی مستقیماً بدان دسترسی نداشته) و تحلیل تأثیر تصحیحات قیاسی مجتبی مینوی، این لغزش‌ها را در سه محور اصلی بررسی می‌کند: ۱) ضبط‌های بی‌پشتوانه، ۲) ثبت نادرست اختلاف نسخ، ۳) غفلت از ثبت اختلافات نسخ. نتایج نشان می‌دهد که صورت صحیح برخی عبارات، متفاوت از ضبط یزدگردی است؛ از جمله: «بأسِ این پادشاه ← بأس پادشاه»، «سلطان ألَیسَ ← شیطانِ ألیس»، «جان و جهان ← جانِ جهان»، «لا یَحْصدْ ← لم یحصد» و «پای‌برجای ← پابرجا». در این مقاله، ضمن نقد این موارد، صورت درست عبارات همراه با شواهد نسخه‌های خطی ارائه شده‌است.
. . . . . .

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Correction of Selected Passages from Nafthat al-Masdur: A Critical Review of Yazdgardi’s Edition

نویسندگان [English]

  • Yaser Dalvand 1
  • Majid Azizi Habil 2
1 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran.
2 Graduated Ph.D. in Persian language and literature from Lorestan University, Lorestan, Iran.
چکیده [English]

Amir Hassan Yazdgerdi, relying on four relatively late manuscripts, produced the first critical edition of Nafthat al-Masdūr. However, a comparative analysis of these manuscripts with his edited text reveals several inaccuracies in the transcription of words and the recording of textual variants. This study, incorporating the Tehran University manuscript—unavailable to Yazdgerdi in its original form—and examining the influence of Mojtaba Minavi’s conjectural emendations, classifies these errors into three categories: (1) readings without manuscript support, (2) inaccurate reporting of textual variants, and (3) omission of significant variants. The findings indicate that the correct forms of certain phrases differ from Yazdgerdi’s readings, including:بأس این پادشاه bā’s-e īn pādeshāh →بأس پادشاه bā’s-e pādeshāh;سلطانِ ألیس  solṭān-e alaysa →   شیطان ألیس shayṭān-e alays;  جان و جهان jān o jahān → جانِ جهان jān-e jahān; لا یحصد  lā yaḥṣod → لم یحصد lam yaḥṣod; and   پای‌برجایpāy-barjāy →  پابرجا pābargā. This article critically evaluates such cases and provides the corrected readings alongside facsimiles of the original manuscripts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Nafthat al-Masdūr
  • critical edition
  • textual variants
  • Yazdgerdi
  • scribal errors
بهار، محمدتقی [ملک‌الشعراء]، (1355)، سبک‌شناسی: یا تاریخ تطوّر نثر فارسی، 3ج، چاپ چهارم، تهران: امیرکبیر.
ثعالبی، ابومنصور عبدالملک‌بن محمد، (2003م)، التمثیل والمحاضره، تحقیق و شرح وفهرسه قصی الحسین، بیروت: منشورات دار ومکتبه الهلال.
جوینی، عطاملک علاءالدین محمدبن محمد، (1382)، تاریخ جهانگشای جوینی، تصحیح علامه محمد قزوینی، 3ج، چاپ سوم (اوّل ناشر)، تهران: دنیای کتاب.
خاقانی، بدیل‌بن علی، (1382) دیوان خاقانی شروانی، تصحیح ضیاءالدین سجادی، تهران: زوّار.
دهخدا، علی‌اکبر، (1377)، لغت‌نامه، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دالوند یاسر و مجید عزیزی‌هابیل، (1403)، «تصحیح چند عبارت از نفثة‌المصدور زیدری نسوی»، زبان و ادب فارسی، دورۀ 77، شمارۀ 250، صص 153 – 168. 
راستگو، سیدمحمد، (1368)، «مروری در کتاب نفثة‌المصدور»، معارف، دورۀ ششم، ش 16 و 17، صص 230 -215.
رمضانی، مهدی و دیگران، (1398)، «تأملی بر درد دل؛ تحریر نوین نفثة‌المصدور تألیف منصور ثروت»، مجلۀ تاریخ ادبیات، دورۀ دوازدهم، شمارۀ 1، صص 109 -  125.
سهراب‌نژاد، سیدعلی، (1400)، «نقدی بر تحشیۀ نفثة‌المصدور 1»، نثرپژوهی ادب فارسی، سال 24، دورۀ جدید، ش 49، صص 111 -49.
سهراب‌نژاد، سیدعلی،(1400)، «نقدی بر تحشیۀ نفثة‌المصدور 2»، نثرپژوهی ادب فارسی، سال 24، دورۀ جدید، ش 50، صص 151 -133.
شمیسا، سیروس، (1396)، تاریخ تطوّر نثر فارسی، تهران: انتشارات سمت.
صالحی‌مازندرانی، محمدرضا و مختار ابراهیمی و محمد شهریاری، (1398)، «بررسی و تصحیح چند لغزش در نفثۀ‌المصدور بر اساس سبک نویسنده»، سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، سال سیزدهم، ش 7، پیاپی 53، صص 266 -245.
نیک‌پناه، منصور، (1397)، «نقدی بر شرح چند جمله در نفثة‌المصدور»، نثرپژوهی ادب فارسی، شمارۀ 21، ش 43، صص 214 -199.
صدیقیان، مهین‌دخت، (1383)، ویژگیهای نحوی زبان فارسی در نثر قرن پنجم و ششم، زیر نظر پرویز ناتل خانلری، تهران: فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی.
قاضی‌طباطبایی، حسن، (1348)، «ملاحظاتی چند در باب تصحیح نفثۀ‌المصدور»، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی تبریز، شمارۀ 86، صص 69 -1.
قلیچ‌خانی، حمیدرضا، (1373)، رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته، تهران: روزنه.
موسویان، شاهرخ، (1397)، «بررسی چند ابهام و خطا در شرح یزدگردی بر نفثة‌المصدور»، نثرپژوهی ادب فارسی، سال 21، ش 44، صص 170 -151.
نسوی، محمدبن احمد، (1370)، نفثة‌المصدور، تصحیح و تحقیق امیرحسن یزدگردی، چاپ دوم، تهران: نشر ویراستار. 
ـــــــ  نفثه المصدور، کتابخانۀ مجلس، شمارۀ ثبت 18221، این نسخه با رمز «کر» استفاده شده‌است.
ــــــ نفثه المصدور، دانشگاه تهران، شمارۀ ثبت 11395، این نسخه با رمز «سی» استفاده شده‌است.   
ــــــ نفثه المصدور، دانشگاه تهران، شمارۀ ثبت 8228، این نسخه با رمز «ته» استفاده شده‌است.
ــــــ نفثه المصدور، کتابخانۀ مینوی، شمارۀ ثبت 48، این نسخه با رمز «می» استفاده شده‌است.
نظام‌الملک طوسی، حسن‌بن علی، (1398)، سیرالملوک (سیاست‌نامه). مقدمه و تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران: نشر سخن و فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی.
نظری، جلیل، (1394)، «تأملی در کتاب شرح نفثۀ‌المصدور تألیف شاهرخ موسویان»، آینۀ میراث، ش 58، صص 130 -109.
هدایت، رضاقلی‌خان، (1370)، نفثة‌المصدور فی فتور زمان الصدور و زمان صدور الفتور. تهران (چاپ سنگی)، این نسخه با رمز «هت» استفاده شده‌است.
یزدگردی، امیرحسن، (1348)، «به دیدۀ انصاف بنگریم»، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی تهران، سال 16، ش 5 و 6، صص 672 -594.
دوره 78، شماره 252
پاییز و زمستان 1404
دی 1404
صفحه 161-134
  • تاریخ دریافت: 29 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 18 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش: 21 آذر 1404
  • تاریخ انتشار: 10 آذر 1404