بوطیقا در تصحیح متون شاعرانه: نقش ایران‌شناسی وارونه در تصحیح وحید دستگردی از خمسۀ نظامی (مطالعۀ موردی: هفت‌پیکر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری و پژوهشگر مستقل زبان و ادبیّات فارسی، ایران.

2 استاد مدعو دانشگاه مک‌گیل، مونترال، کانادا.

چکیده

در دورۀ گذار از قاجار به پهلوی اول، نقد و تصحیح متون به‌عنوان یکی از موضوعات تحقیق ادبی در نظر گرفته شد. در همان وقت، حسن وحید دستگردیِ شاعر، نقّاد و مجله‌گردان، تحقیقات ادبی خود را در دو حوزۀ نقد نظری و نقد عملی بر محور سخن نظامی گنجوی در مجلۀ ارمغان منتشر کرد. با بررسی طرح او از تصحیح خمسۀ نظامی به‌عنوان سرمایۀ فرهنگی در دورۀ پهلوی اول، می‌توان به نقش ایران‌شناسی وارونه و بوطیقای بومی در تصحیح و فرآوری متون ادبی پرداخت. پژوهش حاضر نشان‌ می‌دهد که وحید دستگردی چگونه توانست با دسترسی‌یافتن به هفت‌پیکر علمی‌-انتقادی ریتر و دیدار با ریپکا، همچنین تردید نسبت به س ودمندی دانش ادبی و روش تصحیح مستشرقان اروپایی و دنباله‌روان آنان در ایران، زمینۀ بحث دربارۀ دستاوردهای نظری مصحّحان را فراهم‌ ‌کند. روش انجام پژوهش حاضر تحلیل محتوای کیفی و روش جمع‌آوری داده‌ها کتابخانه‌ای است. هدف پژوهش تبیین این واقعیت بوده‌است که بازاندیشی وحید از تصحیح خمسه به شیوۀ اروپایی، هم‌سو با نقادی ادبی در مجلۀ ارمغان و پیوند با مقوله‌هایی چون «آگاهی اسطوره‌ای شاعری در لباس نقادان»، «کیفیّت متن خمسه و وضع مغشوش نسخ آن» و» تلاقی دو روش علمی‌-اروپایی از متن با سنت بومی تصحیح در ایران» انجام پذیرفته است. این مسئله چنان اثرگذار بود که ضرورت بومی‌سازی نقد و تصحیح متون را در تحقیقات ادبی، بر همگان آشکار ساخت چراکه وحید را به مداخلۀ ذوق فرهیخته در نسخ خطّی واداشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Poetics of Emendation: The Role of Reverse Iranology in Vahid Dastgerdi’s Emendation of Nizami’s Poetry (Case Study: Haft Peykar)

نویسندگان [English]

  • Farshad Jalilpiran 1
  • Majid Bahrevar 2
1 PhD and Independent Scholar of Persian Language and Literature. Iran.
2 Visiting Professor at McGill University, Montral, Canada.
چکیده [English]

During the period of the Iranian Literary Society, the critique and revision of texts were considered integral components of literary research. Concurrently, Hassan Vahid Dastgerdi, a poet, critic, and magazine editor, published his literary studies in two domains: theoretical and practical criticism, with a primary focus on the works of Nizami Ganjavi in the magazine Armaghan. By examining his efforts to revise Nizami’s Khamseh (Quintet) as a cultural asset, this study addresses the role of reverse Iranology in the emendation and processing of literary texts. It demonstrates that Vahid Dastgerdi’s skepticism toward the literary methods of European orientalists forms the basis for discussing the theoretical advancements made by textual emendators. This skepticism, particularly after engaging with Helmut Ritter’s scholarly-critical framework and meeting Jan Rypka at the Ferdowsi Millennial Congress, highlights Dastgerdi’s reversal of orientation. The research method involves qualitative content analysis, with data collected from old manuscripts of Haft Peykar (The Seven Beauties) and its printed editions, as well as other relevant sources. The study explores how Dastgerdi’s national rethinking of the Khamseh revision in a European style, aligned with literary theory and criticism in Armaghan, connects with themes such as “Vahid’s mythical thinking as a poet turned critic,” “the poetic nature of the Khamseh and the chaotic state of its manuscripts,” and “the convergence of European scientific-critical tools with local traditions” during his time. This intervention contributed to the localization of textual critique and revision within Persian literary heritage.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Reverse Iranology
  • Vahid Dastgerdi
  • Nizami Ganjavi
  • Khamseh (Five Romance Poems)
  • Poetics
  • Emendation
ابتهاج، هوشنگ. (1378). حافظ به سعی سایه، چاپ ششم. تهران: کارنامه.
آتش، احمد. (1340). «در باب نقد جامع‌التواریخ»، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال هشتم، ش، 3: 93-58.
اسکارپیت، روبرت. (1374). جامعه‌شناسی ادبیّات، ترجمه‌ مرتضی کتبی، چاپ اوّل. تهران: سمت.
احمدی، بابک. (1398). ساختار و تأویل متن. تهران: مرکز.
اقبال‌آشتیانی، عباس، بهار، محمّدتقی. (1297). «انتقاد ادبی»، دانشکده، ش، 9: 504-494.
________________________ (1297). «انتقاد ادبی»، دانشکده، ش، 10: 593-582.
بِرتِلس، ا، ی. (1320). «تصحیح یک بیت شرفنامه»، ارمغان، ش،6-5: 238-237.
_________ (1355). نظامی شاعر بزرگ آذربایجان، ترجمه‌ حسن صدیق. تهران: پیوند.
بوردیو، پی‌یر. (1393). درآمدی بر رویکرد نظری و روش شناختی پیر بوردیو دربارۀ سرمایۀ فرهنگی، ترجمۀ ناهید مؤید حکمت، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
بوزانکت، برنارد. (1398)، تاریخ زیبایی‌شناسی، ترجمه منوچهر صانعی دره‌بیدی، تهران: نگاه.
بهار، محمّدتقی. (1297). «مرام ما»، دانشکده، ش، 1: 7-1.
________ (1297). «تصحیح لازم»، دانشکده، ش، 8: 402-400.
________ (1297). «دستور ادبی»، دانشکده، ش، 9: 458-456.
________ (1311). «بازگشت ادبی (4)»، ارمغان، ش، 11: 752-748.
________ (1314). «فردوسی بزرگ‌ترین شاعر ایران است»، مهر، ش، 11: 1108-1112.
بهره‌ور، مجید، جلیل‌پیران، فرشاد. (1401). «بازخوانی گفتمانی (مبحث انقلاب ادبی) در ایران»، نقد و نظریۀ ادبی، ش، 1: 232-207.
تقوی، نصرالله. (1307). دیوان قصاید و مقطعات حکیم ناصر خسرو، کتابخانه‌ طهران: مطبعه‌ مجلس.
ثروت، منصور. (1391). «منشأ آرمان‌‌گرایی نظامی»، تاریخ ادبیّات، ش، 68: 91-77.
جهانبخش، جویا. (1390). راهنمای تصحیح متون، تهران: میراث مکتوب.
حافظ شیرازی، محمّد. (1306). دیوان حافظ، به اهتمام سید عبدالرحیم خلخالی، به سرمایه‌ کتابخانه‌ کاوه.
خیام‌پور، عبدالرسول. (1330). «انتقاد بر انتقاد»، دانشکده‌ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، ش، 2-1: 88-83.
زرّین‌کوب، عبدالحسین. (1333). «شیوۀ ‌نقد و تصحیح متون»، سخن، سال نهم، ش، 4: 110-105.
____________ (1361). نقد ادبی، تهران: امیرکبیر.
ریتر، هلموت. (1927). زبان خیال‌انگیز نظامی، ترجمه‌ سعید فیروز آبادی، تهران: میراث مکتوب.
سدیدالدین محمّد، عوفی. (1361). لباب‌الالباب. به تصحیح ادوارد براون، ترجمه‌ محمد عباسی، تهران: کتابفروشی فخر رازی.
طالقانی، علی‌اصغر. (1296). «مکتب سعدی»، زبان آزاد، دوره‌ 2(6):2-1.
فروغی، محمّدعلی. (1312). «مقام ارجمند فردوسی»، ارمغان، ش، 11: 759-745.
_________ (1314). «خطابۀ آقای رئیس‌الوزراء»، ارمغان، ش، 7: 512-503.
کاسیرر، ارنست. (1400). فلسفۀ صورت‌های سمبلیک؛ اندیشه‌ اسطوره‌ای، ترجمه‌ یداللّه موقن، تهران: هرمس.
کاسمی، نصرت‌الله. (1310). «انتقاد بر کتاب رشگ پربهاء (تألیف مشفق کاظمی)»، ارمغان، ش، 2: 106-114.
کسروی، احمد. (1304). «خرده‌گیری و موشکافی»، آینده، سال اوّل، ش، 1: 612-613
مایل‌هروی، نجیب. (1369). نقد و تصحیح متون: مراحل نسخه‌شناسی و شیوه‌های تصحیح نسخه‌های فارسی، مشهد: آستان قدس رضوی.
مسرور، حسین. (1310). «نقد نو بر حواشی ناصر خسرو»، ارمغان، ش، 4: 286-271.
مینورسکی، ولادیمیر. (1305). «تقریظ بر دیوان باباطاهر به تصحیح پروفسور چایکین روسی» ارمغان، ش، 10-9: 631.
مینوی، مجتبی. (1336). «جامع‌التواریخ؛ نقد مینوی بر جامع‌التواریخ تصحیح احمد آتش»، دانشکدۀ ادبیات، ش،4: 51-1.
نظامی، الیاس بن یوسف. (1401). مخزن‌الاسرار، به تصحیح تقی پورنامداریان و مصطفی موسوی، تهران: سخن.
____________ (1386). هفت‌پیکر نظامی گنجه‌ای، به تصحیح بهروز ثروتیان، تهران: امیرکبیر.
____________ (1934). هفت‌پیکر من کلام نظامی گنجه‌ای، تصحیح هلموت ریتر و یان ریپکا، استانبول: مطبعه‌ دولت.
____________ (1395). هفت پیکر نظامی گنجوی، تصحیح محمد روشن، تهران: صدای معاصر.
____________ (1380). هفت‌پیکر (متن علمی و انتقادی)، تصحیح برات زنجانی، چاپ دوم، تهران: دانشگاه تهران.
____________ (1960) مخزن‌الاسرار، عبدالکریم علی اوغلی علیزاده، همراه با مقدمه‌‌ برتلس، فرهنگستان علوم جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان، انستیتوی خاورشناسی.
____________ (1987). هفت‌پیکر؛ متن علمی و انتقادی مقدمه و حواشی، به تصحیح محرم‌اُف، طاهر احمد اوغلی، مسکو: فرهنگستان علوم جمهوری شوروی سوسیالیستی آذربایجان، انستیتوی خاورشناسی.
____________ (1376). مخز‌ن‌الاسرار، تصحیح و حواشی وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
_____________ (خرداد 1313). مخزن‌الاسرار، به تصحیح وحید دستگردی؛ با حواشی و شرح لغات و ابیات و تصحیح و مقابله با سی نسخه‌ کهنسال، تهران: ارمغان.
_____________ (دی 1313). خسرو و شیرین، به تصحیح وحید دستگردی؛ با حواشی و شرح لغات و ابیات و تصحیح و مقابله با سی نسخه‌ کهنسال، تهران: ارمغان.
_____________ (اسفند 1313). لیلی و مجنون، به تصحیح وحید دستگردی؛ با حواشی و شرح لغات و ابیات و تصحیح و مقابله با سی نسخه‌ کهنسال، تهران: ارمغان.
_____________ (خرداد 1313). هفت‌پیکر، به تصحیح وحید دستگردی؛ با حواشی و شرح لغات و ابیات و تصحیح و مقابله با سی نسخه‌ کهنسال. تهران: ارمغان.
_____________ (خرداد 1316). شرف‌نامه، به تصحیح وحید دستگردی؛ با حواشی و شرح لغات و ابیات و تصحیح و مقابله با سی نسخه‌ کهنسال، تهران: ارمغان.
_____________ (خرداد 1317). اقبال‌نامه، به تصحیح وحید دستگردی؛ با حواشی و شرح لغات و ابیات و تصحیح و مقابله با سی نسخه‌ کهنسال، تهران: ارمغان.
وحید دستگردی، حسن. (1298). «مژدۀ آغاز ارمغان یا مرام و مسلک ما»، ارمغان، 1298، ش، 1: 5-1.
____________ (1298). «یزدان ادب - اهرمن پلتیک»، ارمغان، ش، 3: 89-73.
____________ (1299). «یک شاعر فوق‌الطبیعه»، ارمغان، ش، 5: 1-3.
____________ (1299). «مطبوعات و ملل»، ارمغان، ش، 10-9: 4-1.
____________ (1299). «یک مژده به اُدبای عالم؛ مرام‌نامۀ انجمن ادبی ایران»، ارمغان، ش، 6-7: 45-49.
____________ (1301). «انتقاد شعر»، ارمغان، ش، 2: 53-45.
____________ (1305). «تصحیح لباب‌الالباب»، ارمغان، ش، 3-2: 267-272
____________ (1305). «تصحیح لباب‌الالباب»، ارمغان، ش، 8: 468-457.
­____________ (1305). «هفتمین سال ارمغان، تصحیح و طبع دیوان باباطاهر عریان»، ارمغان، ش، 10-9: 631
____________ (1309). «تقریظ وحید دستگردی بر حدائق‌السحر وطواط به تصحیح عباس اقبال‌آشتیانی»، ارمغان، ش، 9: 89.
____________ (1310). «خطر زبان»، ارمغان، ش، 8: 519-513.
____________ (1311). «اعلانات»، ارمغان، ش، 6: 440.
____________ (1311). «چکامۀ شرق و غرب»، ارمغان، ش، 11: 731- 735.
____________ (1312). «اعلانات: شاهنامۀ فردوسی چاپ خاور»، ارمغان، سال چهاردهم، ش، 9: 629.
____________ (1311). «خمسۀ نظامی، تصحیح و طبع»، ارمغان، ش، 11: 790-788.
____________ (1312). «تصحیح و طبع خمسۀ نظامی»، ارمغان، ش، 1: 89-85.
____________ (1312). «کاخ سخن»، ارمغان، ش، 8: 536-529.
____________ (1312). «سخن‌شناس کیست (1)»، ارمغان، ش، 6: 391-38
____________ (1312). «سخن‌شناس کیست (2)»، ارمغان، ش، 7: 464-457.
____________ (1313). «کتابخانۀ ارمغان»، ارمغان، ش، 1: 86.
____________ (1313). «تصحیح خمسۀ نظامی؛ سبب ظهورِ غلط و سقط و تحریف، پرغلط‌ترین دیوان شعر، تصحیح به ذوق و سلیقه (کاتبان)، اشعار الحاقی، کیفیّت تصحیح و...»، ارمغان، ش، 9: 651-641.
____________ (1314). «پروفسور ریپکای چکسلواکی»، ارمغان، ش، 1: 8-6
____________ (1314). «پروفسور ریپکا»، ارمغان، ش، 5: 326-321.
____________ (1316). «رهبران سخن»، ارمغان، ش،2: 87-81.
____________ (1318). «حکیم نظامی گنجوی؛ مقایسۀ نظامی با سعدی»، ارمغان، ش، 6: 325-321.
____________ (1318). «حکیم نظامی گنجوی، خرابی تمام نسخ کهن و تازه»، ارمغان، ش، 7-8: 385-399.
وحید دستگردی، حسن.  (1320). دیوان جمال‌الدین محمّد بن عبدالرزاق اصفهانی، تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، تهران: ارمغان.
____________ (1374). دیوان وحید دستگردی، به کوشش سیف‌اللّه وحیدنیا، اصفهان: آفتاب.
____________ (1393). سرگذشت اردشیر بابکان، به کوشش فریدون وحیدا، تهران: شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر.
ولک، رنه، وارن، آوستن. (1373). نظریّۀ ادبیّات، ترجمه‌ ضیاء موحد و پرویز مهاجر، تهران: علمی و فرهنگی.
Ates, Ahmed (1939) “Metin Tankidi Hakkinda”, Turkiyat mecmuasi, Ayri basim,Istanbul.
C.V. Qhrmanov, K. H. Allahyarov(2015) ” Nizami Gəncəvi əsərlərinin əlyazmaları dünya kitab xəzinələrində”Azərbaycan Milli Elmlər,Akademiyası Gəncə Bölməsi,Nizami Gəncəvi Mərkəzi
Cassirer, Ernst & Lofts, Steve G. (2019). The Philosophy of Symbolic Forms: Three Volume Set. New York, NY: Routledge.
Karatay, Fehmi edhem. (1961)”Topkapi Saray Muzesi kutuphanesi Farsca yazmalar Katalogu ”.
 Ritter, Hellmut. (2011) “Dogu Mitologjisinin Edebiyata Etkisi”, translated by Prof. Dr. Mehmet Kanar: Say Yayinlari.
Wimmer, Mario. (2017) The Afterlives of Scholarship: Warburg and Cassirer. California: Universoty of California: 245-270.
نسخ:
آ: نسخۀ خطی کتابخانۀ بودلیان،ouseley 275، مورخ 766 ه ق.
ب: نسخۀ خطی کتابخانۀ برلین، مورخ 765 ه ق.
پ1: نسخۀ خطی کتابخانۀ پاریس،Supple peran 1817، مورخ 763 ه ق.
ت: نسخۀ خطی کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، مورخ 718 ه ق.
ت1: نسخۀ خطی موزۀ توپکاپوسرای استانبول، مورخ 794 ه ق.
ص1: نسخۀ خطی ایاصوفیه به شماره‌ 3861، مورخ 857 ه ق.
ص2: نسخۀ خطی ایاصوفیه به شماره‌ 3856، بی تا.
ص3: نسخۀ خطی ایاصوفیه به شماره‌ 3857، مورخ 818 ه ق.
ف: نسخۀ خطی کتابخانۀ دانشگاه لنینگراد،Mso354، مورخ 778 ه ق.
ل1: نسخۀ خطی موزۀ بریتانیا لندن،British Musi, add 27261، مورخ 813 ه ق.
ل2: نسخۀ خطی موزۀ بریتانیا لندن،British Musi, add 25900، مورخ 864 ه ق.
ل3: نسخۀ خطی موزۀ بریتانیا لندن،British Musi, add 7729، مورخ 802 ه ق.
م: نسخۀ خطی بمبئی، Bombay 1267.
ن: نسخۀ خطی پراگ،Prag 1910 s.68Nr.134
 A,F,18و: نسخۀ خطی وین، مورخ 906 ه: نسخۀ خطی وین،
دوره 78، شماره 252
پاییز و زمستان 1404
دی 1404
صفحه 133-110
  • تاریخ دریافت: 05 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 15 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش: 18 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404