معرّفیِ دست‌نویسِ نویافتۀ هزار حکایت صوفیان و مؤلّفِ آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

چکیده

کتاب هزار حکایت صوفیان بر‎‎اساسِ سه نسخۀ خطّی تصحیح و در سال ۱۳۸۹ منتشر شد. نسخۀ خطّی چهارم آن نیز در سال ۱۴۰۱ در مقاله‎ای معرّفی گردید. امّا تاکنون نام مؤلّف آن در پردۀ ابهام بوده‌است. در گفتار حاضر با شناسایی دست‎نویس دیگری از این کتاب، بعضی ابهامات مرتبط با این متن روشن می‎شود. نسخۀ نویافتۀ هزار حکایت صوفیان در کتابخانۀ ملّی ملک با شمارۀ ۱۰۴۴ محفوظ است که به خط نستعلیق است و احتمالاً در سدۀ یازدهم هجری کتابت شده‌است. بنا‎بر این دست‎نویس، مؤلّف کتاب هزار حکایت صوفیان اسمعیل بن ابی‎منصور بن اسمعیل طوسی است که حداقل تا ۵۲۶ق زنده بوده‌است. کتاب هزار حکایت صوفیان به‎احتمال قوی در نیمۀ نخست قرن ششم در حدود سال‎های ۵۲۵ تا ۵۳۵ق تألیف شده‌است. همچنین بر این نکته تأکید می‎شود که نسخه‎های خطّی متأخّر ممکن است از روی نسخه‎های کهن و معتبری کتابت شده باشند و اطلاعاتی استثنائی در خود داشته باشند و ابهام‎ها یا افتادگی‎های نسخه‎های کهن را جبران و تکمیل کنند و ازاین‌رو استفاده از آن‌ها در تصحیح متون کارآمد و لازم است. در پایان، با توجّه به پیدا شدن دو نسخۀ خطّی دیگر از کتاب هزار حکایت صوفیان که هرکدام ویژگی‎ها و امتیازات خاصی دارند خصوصاً آنکه افتادگی‎ها و خطاهای متن چاپی را برطرف می‎کنند و نیز با روشن شدن نام مؤلّف آن، یادآوری می‎گردد که وقت آن فرارسیده‌است که این متن کهن ارزشمند بار دیگر تصحیح و چاپ و منتشر شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Introduction to the Newly found Manuscript of HizārHikāyat-iSufīyān [The Thousand Tales of Sufis] and Its Author

نویسنده [English]

  • Mahmood Nadimi harandi
Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Payam Noor University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The book “Hizār Hikāyat-i Sufīyān” was edited based on three manuscripts and published in 2019. Its fourth manuscript was introduced in an article in 1401. But until now, the name of its author has been shrouded in mystery. In this article, by identifying another manuscript of this book, some ambiguities related to this text are clarified. The newly found manuscript is preserved in the Malik Library with the number 1044, which is in Nasta`liq script and was probably written in the 11th century AH. According to this manuscript, the author of Hizār Hikāyat-i Sufīyān is Isma`īl ibn Abī Mansur ibn Isma`īl Tusī, who lived at least until 526 AH. Hizār Hikāyat-i Sufīyān was probably written in the first half of the 6th century, around the years 525 to 535 AH. It is also emphasized that: The latest manuscripts may have been written from the old and authentic versions and have exceptional information in them and compensate and complete the ambiguities or omissions of the old versions, and therefore their use in correcting the texts is efficient and necessary. In the end, considering the discovery of two other manuscripts of the book of the Thousand Tales of the Sufis - each of which has special features and privileges, especially those that eliminate the omissions and errors of the printed text - and also with the clarification of the name of its author, It is reminded that the time has come for this valuable old text to be edited and published again.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sufi stories
  • HizārHikāyat-iSufīyān
  • IsmàīlibnAbīMansur Tusī
  • codicology
ابن‎ابی‎الفوارس الرَّازی، محمّد بن أبی‎مسلم، (۱۳۷۹)، «أربَعونَ حَدیثاً فی فَضائِل أمیرالمؤمنین علیه‌السَّلام»، تحقیق: رضا قبادلو (محمّدى)، میراث حدیث شیعه، دفتر پنجم، ص ۶۳-۱۶۳.
ابن‎جوزی، ابوالفرج عبدالرَّحمن، (۱۴۱۵ق/ ۱۹۹۵م)، تاریخُ‌المنتظَم فی تاریخ ‌الأمَم و المُلوک، تحقیق محمّد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، تصحیح نعیم زَرزور، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطَّبعة الثّانیة.
افشار، ایرج، (۱۳۷۵)، «هزار حکایت صالحان و صوفیان»، مجلّۀ معارف، سال سیزدهم، شمارۀ ۳، آذر-اسفند ۱۳۷۵، ص ۶۲-۷۴.
افشار، ایرج، (۱۳۸۲)، «گزارش» [مقدّمۀ بر]: هزار حکایت صوفیان و ...، نسخۀ مورّخ ۸۸۳ق و به چندین خط، گنجینۀ نسخه‎برگردان متون فارسی، نسخه‎برگردانان ایرج افشار، محمود امیدسالار، تهران: انتشارات طلایه.
بایرام، میکائیل، (۱۳۶۹)، «یکی از قدیم‎ترین منابع ادبیات تصوّفی ایران»، مجلّۀ معارف، سال هفتم، شمارۀ ۲، مرداد- آبان ۱۳۶۹، ص ۱۳۸-۱۴۳.
پند پیران [نام اصلی احتمالاً: حکایات‌الصّالحین (۱۳۵۷)، نویسندۀ ناشناس [احتمالاً: عثمان بن عمر الکهف]، به تصحیح جلال متینی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
پورجوادی، نصرالله، (۱۳۸۹)، «نسخه‎برگردان هزار حکایت صوفیان و ...»، نامۀ بهارستان، سال یازدهم، دفتر شانزدهم، ۱۳۸۹، ص ۲۸۷-۲۸۸.
حکایات الصّالحین، (۱۲۸۲ق)، نویسندۀ ناشناس [احتمالاً: عثمان بن عمر الکهف]، به فرمایش تاجران اهل اللّه احمد جامی و عبدالعزیز و فقیراللّه و به اهتمام سیّد فصل‎شاه، لاهور: مطبع افصل. ۱۰۸ص [چاپ سنگی].
خاتمی‎پور، حامد، (۱۳۸۹)، مقدّمه بر: هزار حکایت صوفیان، تهران: انتشارات سخن.
خاتمی‎پور، حامد، (۱۳۹۹- انتشار: بهار ۱۴۰۱)، «نسخه‎ای نویافته از هزار حکایت صوفیان»، مجلّۀ گزارش میراث، دورۀ سوم، سال پنجم، پاییز و زمستان، شمارۀ سوم و چهارم، پیاپی ۹۲-۹۳، ص ۴۱-۵۰.
درایتی، مصطفی، (1389)، فهرستوارۀ دستنوشتهای ایران (دنا)، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
الرّافعی القزوینی، عبدالکریم بن محمّد، (۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۷م)، التَّدوین فی ذکر أهل العلم بقزوین [مصحّح نام کتاب را برخلاف تصریح مؤلّف در ج1 ص3 تغییر داده به: التَّدوین فی أخبار قزوین]، ضَبَطَ نَصَّهُ وَ حَقَّقَ مَتنَهُ عزیزالله العطاردی، بیروت: دار الکتب العلمیۀ.
زکریّاء قزوینی، (زکریّاء بن محمّد بن محمود)، (1998م)، آثارالبلاد و اخبارالعباد، بیروت: دار صادر.
سمرقندی، ابوحفص عمر بن حسن، رونق‌المجالس، دست‎نویس محفوط در کتابخانۀ جامعۀ الرّیاض به شمارۀ 218 ر.س، مکتوب احتمالاً در قرن دوازدهم هجری، ریاض، عربستان.
شفیعی‌کدکنی، محمّدرضا (1377). «سفینه‎ای از شعرهای عرفانی قرن چهارم و پنجم»، جشن‎نامۀ استاد ذبیح‎اللّه صفا، به کوشش سیّد محمّد ترابی، تهران: نشر شهاب، ص ۳۴۰-۳۶۰.
شفیعی‌کدکنی، محمّدرضا (۱۳۸۱): «نکته‎های نویافته دربارۀ خاقانی»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، دورۀ ۴۵، شمارۀ پیاپی ۱۸۵، بهمن، ص ۱-۶.
صادقی، علی‎اشرف (۱۴۰۳): «پسوندهای تحبیبی فارسی در دورۀ اسلامی (۶)»، نامۀ فرهنگستان، دورۀ ۲۳، شمارۀ ۲، شمارۀ پیاپی ۹۰، خرداد و تیر، ص ۱۱-۳۶.
طوسی، اسمعیل بن ابی‎منصور بن اسمعیل، (۱۳۸۹)، هزار حکایت صوفیان، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات حامد خاتمی‎پور، تهران: انتشارات سخن.
طوسی، اسمعیل بن ابی‎منصور بن اسمعیل، هزار حکایت صوفیان، دست‎نویس محفوظ در کتابخانۀ ملی ملک به شمارۀ ۱۰۴۴، [ذیل عنوان جامع‌الحکایات]، مکتوب احتمالاً در قرن یازدهم هجری، تهران، ایران.
قزوینی رازی، نصیرالدّین ابوالرّشید عبدالجلیل، (۱۳۵۸)، نقض (بعضُ مثالب النَّواصب فی نقضِ بعضِ فضائح الرَّوافض)، به تصحیح میر جلال‎الدّین محدّث، تهران: انتشارات انجمن آثار ملّی.
مستوفی، حمدالله، (۱۳۹۸)، نزهةالقلوب، به اهتمام و تصحیح گای لیسترانج، تهران: انتشارات اساطیر [چاپ افست از لیدن: انتشارات بریل، 1331ق/ 1913م].
معارف، مجید، (۱۳۸۷)، «حدیث، گونه‎های تألیفات حدیثی»، دانشنامۀ جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ج ۱۲، ص ۷۵۰-۷۵۶.
-منتجب‎الدّین ابوالحسن علی بن عبیدالله بن بابویه الرّازی (۱۴۰۶ق/ ۱۹۸۶م)، فهرستُ أسماءِ علماءِالشّیعۀ و مُصَنِّفیهِم، تحقیق عبدالعزیز الطَّباطبائی، بیروت: دار الأضواء، الطَّبعة الثَّانیة.
والازاده، ابوالفضل، (۱۳۸۵)، «جزء، اصطلاح حدیثی»، دانشنامۀ جهان اسلام، تهران: بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، ج ۱۰، ص ۲۳۱-232.
و نیز:
http:// malekmuseum.org/ artifact/ 1393.04.01044%2F000/ %D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86++%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA+%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9+ %D8%A7%D9%84%D8%AD%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA
https:// ketabonline.com/ ar/ books/ 54830/ read?part=1&page=20&index=406854