ناهمسانیِ ادبیات و خوشنویسی در سرعت بازنمود تحولات اجتماعی (بر پایۀ آثار شعری و خوشنویسی مرتضی قلی‌سلطان‌ شاملو و درویش عبدالمجید طالقانی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه کردستان و استاد انجمن خوشنویسان ایران.

2 استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ زبان و ادبیات دانشگاه کردستان، کردستان، ایران.

چکیده

ادبیات و خوشنویسی، به‌عنوان دو نظامِ انتزاعی-خیالیِ متأثر از هم، با همراهی‎ها و برهم‎کنش‎های چندصدساله و اشتراکات ساختاری فراوان در فرم و صورت، هر دو برآمده از کلان‎روندهای تاریخی-اجتماعیِ منجر به تغییرِ ذوقِ معیارِ جامعه‎اند. با این حال، تحلیل دقیق آثار برخی از نخبگان خوشنویسی و ادبیات، ما را به این نتیجۀ شگفت رهنمون می‎کند که گاهی بیشترین خصلت‎های مشترکِ ساختاری میان این دو عرصه را در آثار خوشنویسان و شاعرانی می‎توان جست که هم‎روزگار نبوده‎اند. این ناهم‎روزگاری‎ها، گاه در مصادیقی مانند حافظ و میرعماد، با فاصله‎ای بیش از دو سده دیده می‎شود و گاه در شواهدی چون صائب و درویش با فاصله‎ای در حدود یک سده. پژوهش بینارشته‎ای حاضر به شیوۀ توصیفی-تحلیلی، برای نخستین بار با پرده برداشتن از وجود این ناهمسانیِ زمانی، با تکیه بر عنصر اغراق، در پی پاسخ به چراییِ مسئله و تبیین وجوهِ کمیّتیِ این اختلافِ زمانی است. براساس نتایج این پژوهش، اگرچه تحولاتِ اجتماعیِ هر دوره، خصلت‎های یکسانی را هم‎زمان به ادبیات و خوشنویسی می‎بخشد، اما به نظر می‎رسد سرعت تأثیر این تحولات در عناصر زبان و خط که مصالح و مواد اولیۀ ادبیات و خوشنویسی‎اند، یکسان نیست و بازنماییِ تحولات اجتماعی و تصرفاتِ ذوقیِ اجتماع در قلمروِ آواها و ساخت‎های لفظ-معنیِ آثار ادبی، سریع‎تر از جهان شکل‎ها و ساخت‎های شاکله-حالتِ آثار خوشنویسی رخ می‎دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Disparity of Literature and Calligraphy in the Speed of Representing Social Changes )Based on the Poetry and Calligraphy Works of Morteza Qoli-Soltan Shamloo and Darvish Abdul Majid Taleghani(

نویسندگان [English]

  • Azad Mahmoudi 1
  • Najmeddin Jabbari 2
1 PhD in Persian language and literature, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran. and Professor of the Iranian Calligraphers Association, Iran.
2 Assistant Professor of Persian Language and Literature, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran.
چکیده [English]

Literature and calligraphy, as two abstract-imaginary systems influenced by each other, with centuries-old associations and interactions and many structural commonalities in form and appearance, both arise from social-historical macro-trends that lead to the change of society's standard taste; However, a detailed analysis of the works of calligraphy and literature elites leads us to the surprising conclusion that the most common structural features between these two fields can be found in the works of calligraphers and poets who were not contemporaries. These inconsistencies are sometimes seen in examples such as Hafez and Mir Emad, with a gap of more than two centuries, and sometimes in evidence such as Saeb and Darwish with a gap of about a century. The present interdisciplinary research in a descriptive-analytical way, for the first time by uncovering the existence of this non-history, relying on the element of exaggeration, seeks to answer the problem and explain the quantitative aspects of this time difference. According to the results of this research, although the social developments of each period give the same characteristics to literature and calligraphy,  the speed of the effect of these developments on the elements of language and calligraphy, which are the primary materials of literature and calligraphy, is not the same And always the representation of social developments and taste captures of the society occurs in the realm of sounds and word-meaning constructions of literary works, faster than the world of forms and constructions of shape-mode of calligraphy works.

کلیدواژه‌ها [English]

  • non-contemporary nature
  • social developments
  • exaggeration
  • Shekaste- Nastaliq
  • Indian style
ابن‎معتز، عبدالله (1402ق). البدیع. به کوشش: اغناطیوس کراتشقوفسکی. بیروت: دارالمیسره.
اوحدی مراغی، رکن‎الدین (1340). کلیات: دیوان، منطقالعشاق، جام جم. تصحیح و مقابله و مقدمه: سعید نفیسی. تهران: امیرکبیر.
بیدل، عبدالقادر (1341). کلیات بیدل دهلوی. تصحیح: خال‎محمد خسته و خلیل‎الله خلیلی. کابل: پوهنی مطبعه.
جرجانی، عبدالقاهر (1374). اسرارالبلاغه. ترجمه و شرح احوال مؤلف: جلیل تجلیل. تهران: دانشگاه تهران.
حزین لاهیجی، محمدعلی (1378). دیوان. تصحیح: ذبیح‎الله صاحبکار. تهران: سایه.
رادویانی، محمد بن عمر (1362). ترجمان‌البلاغه. تصحیح: احمد آتش. تهران: اساطیر.
راهجیری، علی (مقدمه 1345). تاریخ مختصرخط و سیر خوشنویسی در ایران. تهران: انتشارات کتابخانۀ مرکزی.
سجادی، ضیاءالدین (1380). «شعر در بستر تحولات اجتماعی». شعر زمستان، شمارۀ 29، صص 11-8.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1376). شاعر آیینهها. تهران: آگاه.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1380). صور خیال در شعر فارسی. تهران: آگاه.
شاملو، مرتضی‌قلی‎خان (بی‎تا الف). دیوان. شماره ۵۱۱۱. نسخه خطی کتابخانه و موزة ملی ملک.
شاملو، مرتضی‌قلی‎خان (بی‎تا ب). مجموعه دیوان حسن و مرتضی. ف 2۵17. نسخه میکروفیلم در کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران.
شاملو، مرتضی‌قلی‎خان (بی‎تا ج). جنگ شعر. شمارة ۶0182. نسخه خطی مجلس شورای اسلامی.
صائب تبریزی، محمدعلی (75-1373). دیوان. به کوشش محمد قهرمان. تهران: علمی و فرهنگی.
صفا، ذبیح‎الله (1368). آیین سخن. تهران: ققنوس.
صفوی، کورش (1383). از زبانشناسی به ادبیات، جلد دوم: شعر. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
طالقانی، درویش عبدالمجید (1363). دیوان شعر. تصحیح: احمد سهیلی خوان‎ساری. تهران: انتشارات ما.
طالقانی، درویش عبدالمجید (1380). مرقع کوهِ نور و جنگِ شعر. تهران: سازمان چاپ و انتشارات.
فتوحی رودمعجنی، محمود (1398). «جمال‎شناسی اغراق در سبک هندی». کهننامۀ ادب پارسی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دوفصل‎نامۀ (مقالۀ علمی-پژوهشی)، سال دهم، شمارۀ دوم، صص. 287-333.
فرادی، عبدالله (1369). «خوشنویسی و تحولات اجتماعی». سوره، شمارۀ 13، صص. 41-38.
فضائلی، حبیب‎الله (1390). اطلس خط. تهران: انتشارات سروش.
کلک مستی (1383). قطعات منتخب خوشنویسی (به مناسبت چهارصدمین سال شهادت استاد کل میرعماد قزوینی). قزوین: انجمن خوشنویسان قزوین.
کمال‎الدین اسماعیل اصفهانی (۱۳۴۸). دیوان. به اهتمام: حسین بحرالعلومی. تهران: دهخدا.
گلستانه، سیدعلی‎اکبر (۱۳۷۵). گلستانی از گلستانه. مقدمه: زضا مشعشعی. تهران: یساولی.
مجتهدی، مهدی (1331). «سخنی دربارۀ صائب». مجلۀ مهر، سال هشتم، شمارۀ 4، ص. 244-246.
مشعشعی، غلام‎رضا (1391). احوال و آثار درویش عبدالمجید طالقانی. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
نظیری نیشابوری، محمدحسین (1379). دیوان. تصحیح: محمدرضا طاهری. تهران: نگاه.
وطواط، رشیدالدین محمد (1362). حدایق‌السحر فی دقایقالشعر. تصحیح: عباس اقبال. تهران: طهوری و سنائی.
دوره 78، شماره 251
بهار و تابستان 1404
تیر 1404
صفحه 207-230
  • تاریخ دریافت: 24 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری: 17 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش: 24 تیر 1404
  • تاریخ انتشار: 31 تیر 1404