ساختار مَثَل‌گونة سخن، شیوه‌ای برای القای نظر و حذف «دیگری» در کلام سعدی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته زبان وادبیات فارسی

2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده علوم انسانی دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

3 عضو هیأت علمی دانشگاه زنجان

10.22034/perlit.2021.45783.3081

چکیده

««دیگری» مفهومی وابسته به هویت فردی است و هویت فردی فقط وقتی معنا پیدا می‌کند که با دیگران سنجیده شود. مفهوم «دیگری» حاصل معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی انسان مدرن است که زندگی و تجاربی متفاوت از انسان کهن دارد. این مفهوم که با ماهیت مباحث ادبی نیز سازگار است، می‌تواند مبتای تازه‌ای برای تحلیل آثار ادبی باشد و پنجرة تازه‌ای به آثار ادبی بگشاید .یکی از انواع ادبی که می‌توان مفهوم دیگری را در آن کاوید و تابه‌حال از این جهت مورد توجه قرار نگرفته، «مَثَل» یا «ضرب‌المثل» است که به دلیل فقدان گفتگومندی منجر به حذف «دیگری» می‌شود. سعدی از شاعران و نویسندگانی است که هم از ضرب‌المثل‌ استفاده فراوان کرده و هم در شیوه سخنوری کوشیده است کلام خود را به ساختار ضرب‌المثل نزدیک کند. وی با شناخت دقیق قابلیت‌های زبان فارسی و نیز ظرفیت‌های خاص مَثَل، بسیاری از سخنان خود را مثل‌واره ارائه و البته از این راه نظرات خود را به دیگران القا کرده است. او با استفاده از ویژگی‌های خاصی از ضرب‌المثل ازجمله: «مخاطب قرار دادن»، «هشداردادن»، «استفاده از نام اشخاص مشهور»، «استفاده از طنز»، «استفاده از جادوی مجاورت»، «تحقیر کردن» و «تشبیه به حیوانات»، نظر خود را القا و خودآگاه یا ناخودآگاه «دیگری» را حذف می‌کند. در پژوهش حاضر ضمن تحلیل ساختار ضرب‌المثل، شیوة استفادة سعدی از این صورت ادبی به قصد حذف «دیگری» و القای هنرمندانة سخن به دیگران در گلستان و بوستان بررسی می‌شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Proverb structure of speech is a way of induction of opinion and eliminating the "other" in Sadi's words

نویسندگان [English]

  • behdad beyranvand 1
  • Jamileh Akhyani 2
  • Amir Momeni Hezaveh 3
1 PhD student in Persian language and literature in University of Zanjan
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Humanities, University of Zanjan, Zanjan, Iran
3 Faculty member of University of Zanjan
چکیده [English]

"Other" is a concept related to individual identity, and individual identity only makes sense when it is weighed against others. The concept of the "other" is the result of the epistemology and ontology of modern man, which has a different life and experience from that of ancient man. This concept entered literature with the theory of the logic of Bakhtin's dialogue and opened a new window to literary works. One type of literature in which this concept can be explored and has not yet been considered is the "parable", which leads to the omission of the "other" due to the lack of dialogue. Proverbs have been widely used as a linguistic feature and literary genre in the works of Persian writers; but there are those whose words have become proverbs. Sadi is one of these writers. By accurately recognizing the specific capacities of the parable, he presents many of his words as parables and in this way conveys his views to others. In the present study, while analyzing The Proverb structure, its features are related to the elimination of "other" such as: "using proximity magic", "addressing", "warning", "using the names of famous people", "using humor", and ... Sadi's method of use of this type of literature is examined in order to eliminate the "other" and induce speech artistically to others in Golestan and Bustan.

کلیدواژه‌ها [English]

  • others
  • proverb
  • proverbial
  • Sadi and the magic of proximity
1)      ارسطو (1371)،  فن خطابه؛ ترجمة پرخیده ملکی، چاپ اول، تهران: اقبال.
2)      افلاطون (1376)، دورۀ آثار افلاطون، ترجمة محمدحسن لطفی و رضا کاویانی، تهران: خوارزمی.
3)      اکو، اومبرتو (1373)، «زبان، قدرت، نیرو»، ترجمه بابک سید حسینی، ارغنون، شماره 4، صص67-82.
4)      پورنامداریان، تقی (1388)، در سایة آفتاب، چاپ سوم، تهران: سخن.
5)      توودروف، تزوتان (1377)، منطق گفتگویی، ترجمة داریوش کریمی، چاپ اول، تهران: مرکز.
6)      حقیقت سمنانی، محمدعلی (1374)، ضرب‌المثل‌های منظوم فارسی، چاپ اول، قم: نشر گزاره
7)      داوری اردکانی، رضا (1395)، «طنز و طیبت در سخن سعدی»؛ سعدی شناسی، شماره 20، صص 43-60.
8)      ذوالفقاری، حسن (1387)، «تفاوت کنایه و ضرب المثل»؛ پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شماره دهم، صص 109- 133.
9)      __________ (1391)، «کاربرد ضرب‌المثل در شعر شاعران ایرانی»، پژوهشنامه زبان و ادب فارسی ( گوهر گویا) سال ششم، شماره اول، پیاپی 21، صص 95-122.
10)  ______________ (1393)، «مثل‌وارگی، راز ماندگاری و جاودانگی کلام سعدی برای نسل امروز»، دوفصل‌نامه سعدی‌شناسی، شماره 17.
11)  ذوالفقاری، محسن (1388)، «بررسی ضرب‌المثل‌های فارسی در دو سطح واژگانی و نحوی»، فنون ادبی، سال اول، شمارة 1، صص 57-80.
12)  زرین‌کمر، رضا و مرتضی محسنی (1396)؛ «تأثیر بافت بر هویت، بررسی رویکرد سعدی در مواجه با دیگری در گلستان»؛ شعرپژوهی (بوستان ادب)، سال نهم، شمارة 4، صص 77 - 98.
13)  سارتر، ژان پل (1380)،  اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، ترجمۀ مصطفی رحیمی، چاپ نهم، تهران: نیلوفر.
14)  سعدی، مصلح‌الدین (1386)، کلیات سعدی، به اهتمام محمدعلی فروغی؛ چاپ چهاردهم، تهران: امیرکبیر.
15)  شفیعی کدکنی، محمدرضا (1377)؛ «جادوی مجاورت»، بخارا، شماره 2؛ صص 16-26.
16)  _______________ (1397)، این کیمیای هستی، ج3، چاپ سوم، تهران: سخن.
17)  شمیسا، سیروس (1386)، معانی، چاپ نخست از ویرایش دوم، تهران: میترا.
18)  صادقی فسایی، سهیلا و نرمین نیکدل (1394)؛ «مطالعه کیفی از نحوه درک و تصور کنشگران از مصادیق تحقیر اجتماعی»، جامعه‌شناسی کاربردی، شماره 58، صص 41-58.
19)  صفوی، کورش (1394)، از زبانشناسی به ادبیات، چاپ پنجم، تهران: اندیشه.
20)  غلامحسین‌زاده، غریب‌رضا (1387)؛ «حضور دو دنیای تک‌صدا و چندصدا در اشعار حافظ: خوانشی در پرتو منطق مکالمۀ باختین»، پژوهشنامۀ علوم انسانی، شماره57؛ صص 235- 256.
21)  کادن، جان آنتونی (1380)، فرهنگ ادبیات و نقد، ترجمۀ کاظم فیروزمند؛ تهران: شادگان.
22)  گرجی، مصطفی و یحیی نورالدینی اقدم (1395)، «تحلیل گفتگوی موسی و شبان در مثنوی بر مبنای تئوری منطق گفتگویی باختین»، فصل‌نامۀ علمی پژوهشی عرفانیات در ادب فارسی، دورۀ هفتم، شمارۀ 27، صص11-33.
23)  نجومیان، امیرعلی (1386)، «مفهوم دیگری در اندیشة دریدا»؛ همایش ادبیات تطبیقی خودی از نگاه دیگری، دانشگاه تهران، دوره چهارم، صص 215- 226.
24)  هالکوئیست، جیمز ام (1379)؛ دانشنامۀ نویسندگان روس،ترجمۀ فرزانه طاهری، تهران: نشر نی.
25)  هوسرل، ادموند (1381) تأملات دکارتی: مقدمه‌ای بر پدیده‌شناسی، ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان، چاپ سوم، تهران: نی.
26)  یوسفی، غلامحسین (1376)؛ دیداری با اهل قلم؛ چاپ دوم، تهران: علمی.