جریان‌شناسی و تبارشناسی ترجمه و اقتباس از داستان «محاکمه انسان و حیوانِ» رسائل إخوان‌الصفا در زبان فارسی (و ترکی)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام‌نور

چکیده

داستان محاکمه انسان و حیوان که قدیم‌ترین روایت موجود از آن در رساله‌های عربی إخوان‌الصفاست، در دو دوره زمانی سده هشتم و سده سیزدهم قمری بیشتر مورد توجه نویسندگان زبان فارسی (و ترکی) قرار گرفته است. در این دو دوره، دوازده ترجمه و اقتباس از این داستان شناسایی شده، که این تحقیق در پی معرفی و کشف تبارشناسی و جریان‌شناسی و در کل ارتباط بین آنهاست. بر اساس یافته‌های این تحقیق، سه جریان اصلی و یک جریان فرعی (التقاطی) در این ترجمه و اقتباسها وجود دارد: جریان اصلی شاکله روایت عربی (پیرنگ، زمان و مکان، شخصیتها و خط سیر داستان) را حفظ کرده و تغییرات بنیادین در آن نداده است. دخل و تصرفات این جریان، عمدتا تغییر سبک نگارش آن از نثر مرسل به نثر مصنوع بوده است. جریان دوم، داستان را تلخیص کرده است و جریان سوم که با ابتکار میرحسینی هروی آغاز می‌شود، تغییرات بنیادین در روایت داده و داستانی با ساختار، خط سیر و پیرنگ متفاوت ارایه می‌دهد. در این جریان، گرچه مضامین اصلی گفتگوها و برخی شخصیت‌ها حفظ می‌شود، طرح و خط سیر داستان، در پرتو گفتمان عرفانی باز تولید می‌شود. نمود تاثیر گفتمان عرفانی، در افزودن تم «سفر» و «پیر» و برپایی دادگاه‌های هفتگانه در هفت روز و همچنین موضوعات گفتگوهاست. سرانجام در روایت مجمع‌النورین ملا اسماعیل سبزواری، سه شاخه مذکور ترکیب می‌شود و در آن مضمون و محتوا از شاخه اول و ساختار از شاخه دوم اقتباس می‌گردد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Genealogy of Translations and adaptations of the Story "The Animals Lawsuit against Humanity" Ikhwana Al-Safa in Persian (and Turkish)

نویسنده [English]

  • hasan heydarzade sardrood
Assistant Professor in Persian Language and Literature, Payame Noor University
چکیده [English]

The story of "The Animals Lawsuit against Humanity", the oldest version of which is found in the Arabic Epistles oF Ikhwana al-Safa, has received more attention from Persian (and Turkish) writers in the two periods of the eighth and thirteenth centuries. In these two periods, twelve translations and adaptations of this story have been identified, which this study seeks to introduce and discover genealogy and the relationship between them in general. Based on the findings of this study, there are three main streams and one sub-stream (eclectic) in these translations and adaptations: the main stream maintains the structure of the Arabic narrative (plot, time and place, characters and trajectory of the story) and fundamental changes has not given. The intrusions and occupations of this steam have been mainly the change of its writing style from the sent prose to the artificial prose. The second stream summarizes the story; and the third stream, which begins with the initiative of Mir Hosseini Heravi, makes fundamental changes in the narrative and presents a story with a different structure, trajectory, and plot. In this process, although the main themes of the conversations and some characters are preserved, the plot and trajectory of the story are reproduced in the light of mystical discourse. The manifestation of the influence of mystical discourse is in adding the theme of "travel" and "Pir" and setting up seven courts in seven days, as well as the topics of conversation.

کلیدواژه‌ها [English]

  • The Animals Lawsuit against Humanity
  • Ikhwana Al-Safa
  • Rawzato al-Aqool
  • Tarba al-Majalis
  • Majma '
  • al-Nooreyn
-         ابن ظافر شیرازی (1398)، کنوزالودیعه من رموزالذریعه، ج1، تصحیح غلامرضا شمسی، تهران: میراث مکتوب.
-         باغستانی، غزاله و مرتضایی، سید جواد (1398)، «بررسی و نقد ترجمه محاکمه انسان و حیوان رسائل اخوان‌الصفا مندرج در کنوزالودیعه»، نشریه آینه میراث، ش 66، صص 169- 184.
-         بروکلمان، کارل (1975)، تاریخ‌الادب العربی، ج4، ترجمه سید یعقوب البکر و رمضان عبدالتواب، قاهره: دارالمعارف.
-         بصیرت، احمد(1332ق)، مرافعه حیوانات (حیوانات مرافعه‌سی)، بی‌جا: چاپخانه کربلایی محمد (چاپ سنگی).
-         پروینی، خلیل و دیگران (1430)، « دراسة البنیة القصصیة لقصة المناظرة بین الإنسان و الحیوان و الجن فی سائل إخوان الصفا»، مجلة العلوم الانسانیة الدولیة، ش16، صص29-44.
-         حسینی قزوینی، شرف‌الدین (1383)، المعجم فی آثار ملوک‌العجم، به کوشش احمد فتوحی نسب، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
-         رسائل إخوان‌الصفا و خلان‌الوفا (1992) بیروت: دارالاسلامیه.
-         رسائل إخوان‌الصفا و خلان‌الوفا (1396)، با مقدمه فارسی اکبر ایرانی، تهران: مرکز میراث مکتوب.
-         رسالة من رسائل أخوان‌الصفا (1904)، تصحیح مولوی ابوطیب، هند، کانپور: مطبعة الزواقیه.
-         زنگی بخاری، محمدبن محمودبن محمد(1374)، بستان‌العقول فی ترجمان‌المنقول، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-         سبزواری، ملا اسماعیل (1310)، مجمع‌النورین، چاپ سنگی، تبریز: کارخانه حاج احمد آقا.
-         سپهر، عبدالحسین (1386)، مرآت‌الوقایع المظفری، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
-         سرکاراتی، بهمن (1350)، «پری: تحقیقی در حاشیه اسطوره‌شناسی تطبیقی»، نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، ش 97 -100، د 23، پاییز 50، صص1-33.
-         شیروانی، محمدعلی بن اسکندر، نسخه خطی کیمیاءالشفا، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، شماره ثبت: 78415.
-         _________ ، نسخه خطی حقیقة‌البیان الشاهیه فی التلویح الی ترجیح‌ المسالک النعمة اللهیة، کتابخانه ملک، شماره اموال 4058.
-         شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1383)، «نقش ایدئولوژیک نسخه‌بدل‌ها»، نامه فرهنگستان، س5، ش1 و 2، بهار و زمستان 83، صص 93-110.
-         صالحیه، محمد عیسی (1995)، المعجم الشامل للتراث العربی المطبوع، قاهره: معهد مخطوطات العربیه.
-         عبدالغفار بن عبدالغفور تبریزی، نسخه خطی رساله رعدوبرق، محل نگه‌داری: کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران. شماره کتاب 4455.
-         عبدی، مریم و فاضلی، محمد (1398)، «نقد روانکاوانه محاکمه انسان و حیوان»، فصلنامه تخصصی زبان و ادبیات، ش18، تابستان 98، صص84-99.
-         عطار نیشابوری (1396)، منطق‌الطیر، تصحیح محمود عابدی و تقی پورنامداریان، تهران: سمت.
-         فی تداعی الحیوانات علی الانسان عند ملک الجن (1881)، با مقدمه فریدرخ دیتریسی، برلین: لایپزیک.
-         گلچین‌معانی، احمد (1344)، «نفائس کتابخانه آستان قدس: طرب‌المجالس»، نامه آستان قدس، ش21، مرداد 1344، صص 75- 85.
-         لالجی بن ستیل برشاد، نسخه خطی مناظرةالانسان، محل نگه‌داری کتابخانه مجلس، شماره رکورد: 778939 و شماره ثبت 87804.
-         لامعی بورسوی، محمود بن عثمان، نسخه خطی شرف‌الانسان، محل نگه‌داری کتابخانه مجلس، به شماره رکورد 488710 و شماره ثبت 78459.
-         مبارک، زکی (1975)، النثر الفنی فی قرن الرابع، بیروت: دارالجیل.
-         مجمل‌الحکمه (1375)، مؤلف نامعلوم، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-         محمودی، مریم و الیاسی، رضا (1396)، «نمادشناسی حیوانات در کتاب طرب‌المجالس»، فصلنامه متن‌شناسی ادب فارسی، س9، ش36، زمستان 96، صص 57-70.
-         مستوفی، عبدالله (1324)، ترجمه محاکمه انسان و حیوان (از رسائل اخوان‌الصفا)، تهران: کتابفروشی محمدعلی علمی.
-         مشار، خان بابا (1340)، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی از آغاز تا کنون، [بی‌جا. بی‌نا]
-         ______ (1353)، فهرست کتاب‌های چاپی فارسی، تهران: چاپخانه ارژنگ.
-         میرحسینی هروی، حسین بن عالم (1352)، طرب‌المجالس، مشهد: کتابفروشی باستان.
-         _____________ (1395)، مناظره حیوانات با حکما، تصحیح یعقوب احمدی، قم: دارالمجتبی.
-         نطق صامت (1323ق)، [مؤلف ذکر نشده]، [طهران]: مطبعۀ علی‌اصغر پیشخدمت.
-         نفیسی، سعید (1384)، زندگینامه عطار، تهران: انتشارات اقبال.
-         نوشاهی، عارف (1390)، فهرست نسخه‌های خطی فارسی کتابخانه مرکزی دانشگاه پنجاب لاهور، ج1، تهران: میراث مکتوب.
-         وقار، احمد (1372)، محاکمه انسان و حیوان؛ «مرغزار»، تصحیح محمد فاضلی، مشهد: دانشگاه فردوسی.

-                    Alvarez, María Lourdes (2002), “Beastly Colloquies: Of Plagiarism and Pluralism in Two Medieval Disputations between Animals and Men”, Comparative Literature Studies, Vol. 39, No. 3 (2002), pp. 179-200.

-                    Callatay, Godefroid de (2018) “For those with eyes to see' On the hidden meaning of the animal fable in the Rasail Ikhwan Al-Safa”, Journal of Islamic Studies, 29(3), pp. 357-39.

-                    Lâmi'î Çelebi (2011), Şerefü'l-insân: İnsan ve hayvanların yaratılış konusunda sultan huzurunda tartışmaları, [prepared] by Sadettin Eğri, The Department of Near Eastern Languages and Civilizations, Harvard University.

-                    The Case of the Animals versus Man Before the King of the Jinn (2012); Translated by Goodman, Lenn & Richard Mc Gregor, London, Oxford University Press.

The Animals Lawsuit Against Humanity (2005); Translated by Anson Lytner and Rabbi Dan Bridge; Kentucky: Fons Vitae.