رخ شطرنج، همان قلعه نیست (بررسی تفاوت‌های مهرۀ «رخ» با «قلعه» در شطرنج با تکیه بر متون کهن ادب فارسی)

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه علّامۀ طباطبائی، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه علامه طباطبایی تهران

چکیده

از جمله موضوعاتی که شاعران و نویسندگان در آثار خود با آن مضمون‌آفرینی کرده‌اند، مربوط به بازی شطرنج است. این بازی چون در ادوار مختلف اشکال گوناگونی داشته، اغلب کسانی که با متون ادبی فارسی سروکار داشته‌اند، از آن جمله شارحان، با نادیده‌گرفتن این امر و صرفاً بر اساس شکل امروزی آن، به فهم، شرح و توضیح متون مرتبط پرداخته‌اند. از جملۀ این موارد، یکی دانستن «حصن»(=قلعه) با مهرۀ «رخ» است. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی- تحلیلی مبتنی بر استقراء، و تتبع در متون کهن فارسی، در پی اثبات تفاوت این دو عنصر در بازی شطرنج است. دستاوردهای پژوهش نشان می‌دهد که «حصن»، جایگاهی در صفحه شطرنج‌های رومی بوده، و با مهرۀ «رخ» تفاوت‌های بارزی داشته است. با مغفول‌ماندن این موضوع، برخی از شارحان در شرح متون مربوط به این بازی، دچار لغزش شده و از رخ، تحت عنوان «حصن»(قلعه) یاد کرده‌اند که این امر خود، باعث بیراهه‌رفتن در شرح اصطلاحات، تعابیر، و در نهایت دورشدن از اغراض شاعران و نویسندگان شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Chess rook is not the castle; Investigating the Differences between "Rook" and "Castle" in Chess based on Old Persian Literature Texts

نویسندگان [English]

  • Shirzad Tayefi 1
  • Mehdi Ramazani 2
1 Associate Professor, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran
2 phd student
چکیده [English]

One of the themes poets and writers have created themes in their works is related to chess. As this game has had various forms in different eras, so some people and consequently commentators, ignoring this and just based on its current form, have described and explained related texts. One of these is to equate "castle" with "rook". This research using descriptive-analytical method based on induction, and following old Persian texts follows to prove the differences between these two elements in chess. The results show that "castle" was a place in Roman chessboards, and has had significant differences with "Rook". Some commentators ignoring this issue have slipped in the description of texts related to this game and have referred rook as "castle", which itself has caused misunderstanding in describing terms, interpretations, and finally deviating from poets and writers' intentions.which itself has caused misunderstanding in describing terms, interpretations, and finally deviating from poets and writers' intentions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Chess
  • Castle
  • Rook
  • Descriptions of old Persian texts
-         اذکایی، پرویز؛ (1384)، «گزارشی دربارۀ شطرنج (موادی برای تاریخ شطرنج در ایران)»، آینۀ میراث، ش 30 و 31، صص 14-44.
-         آملی، شمس‌الدین محمد؛ (1379)، نفایس‌الفنون فی عرایس‌العیون، تهران، کتابفروشی اسلامیه.
-         امیرخسرو دهلوی، ابوالحسن؛ (1361)، دیوان، سعید نفیسی (با همت و کوشش م. درویش)، چ دوم، تهران، جاویدان.
-         بلاغی، سید عبدالحجت؛ (1369)،  کتاب انساب خاندان‌های مردم نایین «مدینه العرفاء» و کتاب شطرنج العرفاء، تهران، سپهر.
-         بیات، سعیدرضا؛ (1370)، «شطرنج در گسترۀ ادب فارسی»، چیستا، ش 86 و 87، صص 742-750.
-         ثروتیان، بهروز؛ (1380)، شرح غزلیات حافظ، تهران: پویندگان دانشگاه.
-         حافظ، شمس‌الدین محمّد؛ (1362). دیوان حافظ، تصحیح پرویز ناتل خانلری، چ دوم، تهران: خوارزمی.
-         ------------------؛ (1368)، دیوان حافظ، به تصحیح علامه محمد قزوینی و قاسم غنی (با مجموعه تعلیقات و حواشی علامه محمد قزوینی)، یه اهتمام ع. جربزه‌دار، چ دوم، تهران: امیرکبیر.
-         دمیری کمال‌الدین؛ (1424)، حیات‌الحیوان الکبری، چ دوم، بیروت: دارالکتب العلمیه.
-         دهخدا،  علی‌اکبر؛ (1373)، لغتنامه، زیر نظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی، تهران: دانشگاه تهران.
-         ذاکری، مصطفی؛ (1381)، «ریشه‌شناسی اصطلاحات شطرنج»، نامۀ انجمن، ش یک تا چهار، صص 22-37.
-         ذوالریاستین، محمد؛ (1379)، فرهنگ واژه‌های ایهامی در اشعار حافظ، تهران: فرزان روز.
-         راوندی، محمد؛ (1364)، راحه‌الصدور و آیه‌السرور، به سعی و تصحیح محمد اقبال با تصحیحات لازم مجتبی مینوی، چ دوم، تهران: امیرکبیر.
-         رمضانی، مهدی و قلی‌زاده، حیدر؛ (1395)، «نکته‌ای نویافته در اقبال‌نامۀ نظامی و دیوان خاقانی»، بهارستان سخن، سال سیزدهم، ش 32، صص 221- 245.