جای‌گزینی تخیل تاریخی با تخیل جغرافیایی به‌مثابة وجه ممیز دوره‌های عجایب‌نامه‌نویسی فارسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموختة دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه الزهراء، تهران، ایران.

چکیده

در این نوشتار، نشان داده خواهد شد که چگونه عنصر «مکان»، که در قالب توجه به جغرافیا در متون عجایب‎نامه‎ای دورۀ اول برجسته شده‌است، نمایندۀ فکر زمینی و غیرتخیلی و خردگرایی است که در دوره‎های بعد جای خود را به «زمان» در قالب «تاریخ» می‎دهد و از عقلانیت و عینی‎بودن خارج می‎شود و به تخیل گره می‎خورد. به‎نظر می‎رسد عجایب‎نامه‎نویسی در دورۀ اول، پایگاهی برای نوعی «مقاومت» دربرابر جریان رسمیِ علم بوده‌است. با استناد به روش تبارشناختی فوکو، در پژوهش حاضر کوشش شده‌است نقاط گسست در خیال‎پردازی عجایب‎نامه‎نویسان معرفی شوند. در دورۀ نخست عجایب‎نویسی، «جغرافیا» محمل خیال‎پردازی و حلقۀ اتصال با واقعیت است. در دورۀ دوم، تمسک به «روایت‎پردازی» جای جغرافیا را می‎گیرد. دورۀ سوم، که طی آن خیال‎ورزی با تمسک به رویدادهای «تاریخی» صورت گرفته‌است، شاهد پروبال‎گرفتن موجودات افسانه‎ای و رشد چشمگیر آن‌ها هستیم. حتی شخصیت‎های تاریخی نیز از خیال‎پردازی مؤلفان عجایب‎نامه‎ها برکنار نمانده‎اند. براین‎اساس، سه دورۀ متمایز عجایب‎نامه‎نویسی معرفی شده‎اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

History-Based Imagination Replacing Geography-Based Imagination: A Hallmark of ʿAjāʾib-nāma texts Periods

نویسنده [English]

  • Zahra Saberi Tabrizi
PhD in Persian Language and Literature from Al-Zahra University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

In this article, it will be demonstrated how the element of "place," highlighted through its emphasis on geography in early-period ʿAjāʾib-nāma texts, embodies earthly, non-imaginative, and rational thought. In later periods, this element yields to "time" through a focus on "history," departing from rationality and objectivity and merging with imagination.  It seems that ʿAjāʾib-nāma texts served as a platform for a kind of "resistance" against the mainstream scientific discourse. Employing Foucault's genealogical method, this study aims to identify the points of rupture in the imagination of ʿAjāʾib-nāma writers. In the first period, "geography" served as the vehicle of imagination and the connecting link to reality. In the second period, recourse to "narrative" replaces geography. The third period, in which imagination is based on "historical" events, we witness the proliferation of mythical creatures and their significant growth. Even historical figures have not been spared from the imagination of ʿAjāʾib-nāma authors. Based on this, three distinct periods of ʿAjāʾib-nāma texts are identified.

کلیدواژه‌ها [English]

  • ʿAjāʾib-nāma
  • History-Based Imagination
  • Geography-Based Imagination
  • Periodization
  • Genealogy. Imaginary creatures
ابن‎الندیم، محمدبن‎اسحاق. (۱۳۸۱). الفهرست، ترجمه و تحشیۀ محمدرضا تجدد، تهران: اساطیر.
اشکواری، محمدجعفر. (۱۳۹۲). «عجایب‎نگاری ابن‎فقیه در کتاب البلدان»، فصلنامۀ تاریخ اسلام، سال چهاردهم، شمارۀ ۴: ۷۵-۱۰۰.
اشکواری، محمدجعفر، و موسوی، سیدجمال، و صادقی، مسعود. (۱۳۹۶). «عجایب‎نگاری در تمدن اسلامی: خاستگاه و دوره‎بندی»، مطالعات تاریخ اسلام، سال نهم، شمارۀ ۳۳: ۲۹-۵۱.
امیدسالار، محمود. (۱۳۸۳). «ابوالمؤید بلخی و عجایب‌الدنیا»، مجلۀ ایرانشناسی، سال شانزدهم، شمارۀ ۲: ۲۶۹-۲۷۴.
بابایان، کاترین. (۱۳۹۶). «نظم کیهان‎شناختی چیزها در ایران عصر صفوی»، ترجمۀ بهزاد کریمی، در: زماننگری و کیهانباوری در عصر صفویه، تهران: ققنوس: ۱۰۵-۱۳۶.
بحرالفوائد. (۱۳۴۵). به‎کوشش محمدتقی دانش‎پژوه، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
براتی، پرویز. (۱۳۸۸). روایت، شکل، ساختار فانتزی عجایبنامهها، تهران: افکار.
بهار، محمدتقی. (۱۳۰۹). «امیرالدین مسعود»، در: ارمغان، دورۀ یازدهم، شمارۀ ۱: ۱۲-۱۴.
بیرونی، ابوریحان. (۱۳۸۶). آثارالباقیه عن قرون‌الخالیه، ترجمۀ اکبر داناسرشت، چاپ پنجم، تهران: امیرکبیر.
پروین گنابادی، محمد. (۱۳۰۹). «کتاب عجائب‌البلدان»، در: ارمغان، دورۀ یازدهم، شمارۀ ۸: ۶۱۸-۶۲۰.
پیشاوری. (بی‎تا). نگارستان عجایب و غرایب، به تصحیح حاجی محمد رمضانی، با مقدمۀ محیط طباطبایی، تهران: کتابفروشی ادبیۀ ناصرخسرو.
تاریخ سیستان. (۱۳۸۹). به‎تصحیح ملک‌الشعرا بهار، تهران: اساطیر.
ثواقب، جهانبخش. (۱۳۸۰). تاریخنگاری عصر صفویه و شناخت منابع و مآخذ، شیراز: نوید شیراز.
جاحظ، عمرو بن ‎بحر. (۱۹۶۵). الحیوان، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، مصر: مطبعة مصطفی البابی الحلبی.
جوهری نیشابوری، محمد بن ‎ابی‎البرکات. (۱۳۸۳). جواهرنامۀ نظامی، به کوشش ایرج افشار، تهران: میراث مکتوب.
حدودالعالم من المشرق الی المغرب. (۱۳۴۰). به‎کوشش منوچهر ستوده، تهران: دانشگاه تهران.
حرّی، ابوالفضل. (۱۳۹۳). کلک خیالانگیز، بوطیقای ادبیات وهمناک، کرامات و معجزات، تهران: نی.
دابلر. (۱۹۶۸). «Adjāʾib». دایرةالمعارف اسلام. جلد اول.
دانش‎پژوه، محمدتقی. (۱۳۵۹). «داستان ترجمۀ دو تألیف زکریای قزوینی»، مجلۀ آینده، سال ششم، شماره ۵ و ۶: ۴۱۹-۴۲۶.
دنیسری، شمس‎الدین محمد بن ‎امین‎الدین ایوب. (۱۳۸۷). نوادرالتبادر لتحفةالبهادر، به‎کوشش محمدتقی دانش‎پژوه و ایرج افشار، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
راوندی، مرتضی. (۱۹۹۴). تاریخ اجتماعی ایران، جلد دهم، سن‎حوزه/ استکهلم: آرش/زمانه.
زرین‎کوب، عبدالحسین. (۱۳۵۳). فرار از مدرسه، تهران: انجمن آثار و مفاخر ملی.
ستوده، منوچهر. (۱۳۹۱). «مقدمه»، در: عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات طوسی، چاپ چهارم، تهران: علمی و فرهنگی.
سلیم الحوت، محمود. (۱۳۹۴). باورها و اسطورههای عرب پیش از اسلام، ترجمۀ منیژه عبداللهی و حسین کیانی، چاپ دوم، تهران: علم.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا. (۱۳۸۸). «ساختار ساختارها»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت معلم (زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خوارزمی)، شمارۀ ۶۵: ۷-۱۴.
شهمردان‎ بن‎ ابی‎الخیر. (۱۳۶۲). نزهتنامه علائی، تصحیح فرهنگ جهانپور، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
صابری تبریزی، زهرا و همکاران. (۱۳۹۹). «مطالعه‎ای درباب پیوندهای عجایب‎نامه و اسطوره: قواعد شبه‎اسطوره‎ای در جهان عجایب‎نامه»، فرهنگ و ادبیات عامۀ دانشگاه تربیت مدرس، سال هشتم، شمارۀ ۳۱: ۲۳۳-۲۵۵.
صفا، ذبیح‎الله. (۱۳۶۸). تاریخ ادبیات ایران (خلاصه)، ج اول و دوم، تهران: ققنوس.
طبری، محمد بن ‎ایوب. (۱۳۹۱). تحفةالغرائب، به تصحیح جلال متینی، تهران: کتابخانه مجلس.
طوسی، محمد بن ‎محمود بن‎ احمد. (۱۳۹۱). عجایب‌المخلوقات و غرائب الموجودات، به اهتمام منوچهر ستوده، تهران: توس.
غنیمه، عبدالرحیم. (۱۳۶۴). تاریخ دانشگاههای بزرگ اسلامی، ترجمۀ نورالله کسایی، تهران: یزدان.
فرای، ریچارد. (۱۳۹۳). عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمۀ مسعود رجب‎نیا، تهران: سروش.
فزونی استرآبادی، میر محمدهاشم. (۱۳۲۸). بحیره، چاپ سنگی عصر احمدشاه قاجار، تهران: مطبعۀ میرزا امان‎الله.
فیاض، علی‎اکبر. (۱۳۳۲). «لوسی‎ین»، یغما، سال ششم، شمارۀ ۶۶: ۳۶۶-۳۷۷.
قزوینی، زکریا بن‎ محمد. (۱۳۶۱). عجایب‌المخلوقات و غرایب‌الموجودات، تصحیح و مقابله نصرالله سبوحی، تهران: کتابخانۀ مرکزی.
فوکو، میشل. (۱۳۸۸). تاریخ جنون، ترجمۀ فاطمه ولیانی، چاپ هفتم، تهران: هرمس.
فوکو، میشل. (۱۴۰۲). مراقبت و تنبیه، ترجمۀ نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نی.
کراچکوفسکی، ایگناتی یولیانوویچ. (۱۳۷۹). تاریخ نوشتههای جغرافیایی در جهان اسلامی، ترجمۀ ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی.
کسایی، نورالله. (۱۳۵۸). مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن، تهران: دانشگاه تهران.
کوربن، هانری. (۱۳۸۸). تاریخ فلسفۀ اسلامی، ترجمۀ جواد طباطبایی، تهران: انتشارات کویر/انجمن ایرانشناسی فرانسه.
لکهارت، لارنس. (۱۳۶۸). انقراض سلسلۀ صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران، ترجمۀ مصطفی‎قلی عماد، تهران: مروارید.
محبتی، مهدی. (۱۳۷۹). سیمرغ در جستجوی قاف؛ درآمدی بر سیر تحول عقلانیت در ادب فارسی، تهران: سخن.
متز، آدام. (۱۳۷۸). تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، یا رنسانس اسلامی، ترجمۀ علیرضا ذکاوتی قره‎گوزلو، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.
منزوی، علینقی. (۱۳۳۲). فهرست کتابخانۀ اهدایی آقای سید محمد مشکوه به کتابخانه دانشگاه تهران، جلد دوم، کتب ادبی، تهران: چاپخانۀ دانشگاه.
مهری، فاطمه. (۱۳۹۳). بررسی جایگاه عجایب در نظام دانش‎های کهن برپایۀ ادب فارسی، رسالۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران.
ناتل خانلری، پرویز. (۱۳۵۴). تاریخ زبان فارسی، جلد اول، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
Dobler (1968). “Adjāʾib”. Encyclopedia of Islam. First Volume. [in Persian]
دوره 78، شماره 251
بهار و تابستان 1404
تیر 1404
صفحه 52-71
  • تاریخ دریافت: 28 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری: 02 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 19 تیر 1404
  • تاریخ انتشار: 31 تیر 1404