متن‌شناسی حماسۀ منثور ذوفنون‌نامه و معرّفی دست‌نویس‌های آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیّات فارسی، دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی، دانشگاه حکیم سبزواری، خراسان رضوی، ایران.

چکیده

حماسه یکی از انواع ادبی کهن و دوران‌ساز ادب فارسی است و متون ارزشمندی از آن در دو گونۀ منثور و منظوم به عنوان میراث مکتوب بر جای مانده که به برخی از آن‌ها علی‌رغم نسخ خطّی پرشمار و قدمتی قابل ملاحظه کمتر توجّه شده است. ذوفنون‌نامه حماسۀ منثوری است که به جهت برجستگی کردارها و میدان‌داری بیشتر ذوفنون در رویدادهای آن، پهلوان‌بانونامه‌ای را ماند که هدف شاه‌دخت جنگاورش تلاش برای دفع کافران، وصال به عاشق و رهایی او از بند رقیب مادینۀ پری است؛ موضوعی که تا کنون جز بانوگشسپ‌نامه، شاید کمتر طرح کلّی یک متن حماسی مستقل را به خود اختصاص داده باشد. از آن‌جایی که پیشینۀ گونۀ منظوم ذوفنون‌نامه به سدۀ هشتم هجری بازمی‌گردد، معرّفی روشمند گونۀ منثور ذوفنون‌نامه و نسخ خطّی آن ضرورتی دوچندان می‌یابد. نظر به فقر پژوهشی در این باره، تحقیق بنیادی حاضر به روش توصیفی - تحلیلی انجام شده است و برآیندهای آن به شیوۀ استقرایی در دو بخش عرضه شده است. در بخش نخست، پس از مطالعۀ کهن‌ترین دست‌نویس شناختۀ ذوفنون‌نامه و عرضۀ چکیدۀ مشروح رویدادهای آن، ابتدا گزارشی از وجوه متن‌شناختی روایت در هفت پارۀ وجه تسمیه، راوی، زمان و محلّ تألیف، منشاء پیدایش، ساختارو زبان ارایه شده است، آن‌گاه با توجّه به برآیندهای حاصله، در بحث نسخه‌شناسی سه دست‌نویس ذوفنون‌نامه از سه مکتب داستان‌پردازی ایران، ماوراءالنّهر و شبه‌قارّه ارائه شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Textual criticism of prose epic of Zofunoon Nāmeh and the codicology of its manuscripts

نویسنده [English]

  • Milad Jafarpoor
Assistant Professor of Persian language & literature, Faculty of Literature and Humanities, Hakim Sabzevari University, Razavi Khorasan Province, Iran.
چکیده [English]

Epic is one of the ancient and Revolutionary literary genres of Persian literature and valuable texts from it have remained in both prose and verse forms as written heritage. Some of these texts, despite numerous manuscripts and considerable antiquity have received less attention. The "Zofunoon Nāmeh" is a notable prose epic that, due to the prominence of actions and the leadership of Zofunoon in its events, resembles a "Pahlavan Banou Nāmeh / Warlike women epic" where the goal of the warrior princess is to fend off the infidels, unite with her beloved, and free him from the bonds of her rival, the fairy city; This theme, apart from the "Banoogashasp Nāmeh," has perhaps rarely been assigned a comprehensive outline of an independent epic text. Since the background of "Zofunoon Nāmeh" dates back to the 8th century AH, the systematic introduction of the prose form of the "Zofunoon Nāmeh" and its manuscripts becomes even more necessary. the present fundamental study has been conducted using a descriptive-analytical method, and its findings have been presented inductively in two sections. In the first section, after studying the oldest known manuscript of the "Zofunoon Nāmeh" and providing a detailed summary of its events, a report on the textual aspects of the narrative is presented in seven parts: Reason for naming, narrator, time and place of composition, origin, structure, and language. Then, based on the obtained results, the codicology of three manuscripts of the "Zofunoon Nāmeh" from Iran, Transoxiana, and Pakistan are provided.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Prose Epic
  • Zofunoon Nāmeh
  • textual criticism
  • codicology
آقابزرگ طهرانی، محمّدمحسن. (1983م). الذریعة إلی تصانیف الشّیعة. ج 1، 2، ۴، ۵ و 7. بیروت: دارالأضواء.
ابن‌ندیم، محمّد بن اسحاق. (1381). الفهرست. ترجمۀ محمّدرضا تجدّد. چ 1. تهران: اساطیر.
جعفرپور، میلاد. (1۴02). «جنگ‌نامۀ محمّد حنفیّه یا مسیّب‌نامه؟ (پاسخ به ابهام عنوانی چندگانه از یک روایت ابوطاهر طرسوسی با رویکرد نسخه‌شناختی)». دوفصلنامۀ پژوهش‌های نسخه‌شناسی و تصحیح متون. دورۀ 2. شمارۀ 2/۴. صص 2۴۴ - 273. https://doi.org/10.22034/crtc.2023.172473
جنگ‌نامۀ امام محمّد حنفیّه. (ت 12۶1 ق). دست‌نویس کتابخانۀ آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان. شمارۀ 1/3۴۴. بی‌کا.
جنگ‌نامۀ حضرت امیر محمّد حنیف. (ت 1188 ق). دست‌نویس کتابخانۀ آسیایی بنگال کلکته. شمارۀ D 128 / 232. محلّ تحریر: فرّخ‌آباد. بی‌کا.
جنگ‌نامۀ محمّد حنفیّه، دست‌نویس کتابخانۀ گنج‌بخش پاکستان. شمارۀ ۴۴۳۲. بی‌تا. بی‌کا.
جنگ‌نامۀ محمّد حنفیّه، دست‌نویس کتابخانۀ گنج‌بخش پاکستان. شمارۀ 93۶1. بی‌تا. بی‌کا.
حموی، محمّد بن اسحاق. (13۶3). أنیس‌المؤمنین. تصحیح میرهاشم محدّث. تهران: بنیاد بعثت واحد تحقیقات اسلامی.
درایتی، مصطفی. (1391). فهرستگان نسخه‌های خطّی ایران (فنخا). ج 1۴. چ 1. تهران: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملّی ایران.
ذوالفقاری، حسن؛ باقری، بهادر. (1399). افسانه‌های پهلوانی ایران (معرّفی و تحلیل شصت افسانۀ منظوم و منثور پهلوانی ادب فارسی). ۴ ج. چ 1. تهران: خاموش.
سیَر محمّد حنفیّه. (ت 1270 ق). دست‌نویس کتابخانۀ گنج‌بخش پاکستان. شمارۀ ۶/1990. کاتب: محمّدزاهد ولد میان میرصاحب.
شکوفگی، حامد. (139۴). «معرّفی و بررسی زیغنون‌نامه: حماسۀ دینی عاشقانه در قرن هشتم هجری». پیام بهارستان. دورۀ 2. سال 7. شمارۀ ۲۵. صص 33-۴۸.
شوشتری، نوراللّه بن شریف‌الدّین. (1377). مجالس‌المؤمنین. 2 ج. تهران: اسلامیه.
عاشقی، محمّد بن ابوالخیر. (تحریر1220 ق). زیغنون‌نامه. سرودۀ 780 ق. دست‌نویس کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی. شمارۀ 1۴172. کاتب: محمّدافضل ولد محمّدعادل.
فاضل [یزدی مطلق]، محمود. (13۵۴). فهرست نسخه‌های خطّی دانشکدۀ ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد. مشهد: دانشگاه فردوسی.
فرج‌اللّهی، رحیم؛ ولدانی، غلامحسین شریفی. (1399). «پژوهشی در قدمت و اصالت جنگ‌نامه‌های محمّد حنفیّه». فصلنامۀ شعرپژوهی بوستان ادب دانشگاه شیراز. سال 12. شمارۀ 3/۴۵. صص 1۵9-18۶. https://doi.org/10.22099/jba.2019.33137.3346
فرج‌اللّهی، رحیم. (1398). «تحلیل ساختار و محتوای قصّه‌های منظوم حماسی شیعی». رسالۀ دکتری رشتۀ زبان و ادبیّات فارسی دانشگاه اصفهان. استاد راهنما: غلامحسین شریفی ولدانی. استاد مشاور: سعید شفیعیون.
قصّۀ امام محمّد حنفیّه رضی اللّه عنه و ذوفنون. (ت 1200 ق؟). دست‌نویس کتابخانۀ ابوریحان بیرونی ازبکستان. شمارۀ ۶۰۰۵. بی‌کا.
قصّۀ محمّد حنفیّه، دست‌نویس کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیّات‌وعلوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد. شمارۀ 3۵2. تاریخ کتابت: 122۴ ق. بی‌کا.
کریمی، اصغر؛ جعفری قنواتی، محمّد [ویراستاران علمی]. (139۵). دانشنامۀ فرهنگ مردم ایران. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. ج ۴. چ 1. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
منزوی، احمد. (13۶۵). فهرست مشترک نسخه‌های خطّی فارسی پاکستان. ج ۶. چ 1. لاهور: مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان.
موجانی، سیّدعلی؛ علی‌مردان، امریزدان. (137۶). فهرست نسخ خطّی فارسی انستیتوی آثار خطّی تاجیکستان. ج 1. چ 1. تهران: وزارت امور خارجه. مؤسّسۀ چاپ و انتشارات.
نجاشی، احمد بن علی. (1۴32 ق). رجال. تحقیق السیّد الشبیری الزنجانی. قم: موسسّة النشر الإسلامی.
هفده غزا. (ت 132۴ ق). دست‌نویس کتابخانۀ گنج‌بخش پاکستان. شمارۀ 8۴08. کاتب: محمّدموسی قوم بارکزایی ملازم شاهی.
یاقوت حموی، یاقوت بن عبداللّه. (1993 م). معجم الادباء. تحقیق احسان عبّاس. 7 ج. چ 1. بیروت: دارالغرب الإسلامی.
Calmard, Jean. (1998). "Mohammad b. al-Hanafiyya dans la religion populaire, le folklore, les légendes dans le monde turco-persan et indo-persan", Cahiers d’Asie central (En ligne), No 5/6, pp: 201-220.
دوره 78، شماره 251
بهار و تابستان 1404
تیر 1404
صفحه 72-95
  • تاریخ دریافت: 18 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری: 18 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش: 23 تیر 1404
  • تاریخ انتشار: 01 تیر 1404