نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
تازه های تحقیق
عینالقضات همدانی عارف و اندیشمند بزرگ سدۀ پنجم و ششم هجری است با اندیشههایی نو و دیدگاههایی بدیع و جدید. مطالعۀ دقیق آثار عینالقضات همدانی و آثار عارفانِ پیش از او نشان میدهد که بسیاری از افکار قاضی پیش از وی در آثار دیگر صوفیان مطرح نشده و برای نخستین بار از زبان و قلم او شنیده میشود؛ لذا اصطلاحات عرفانی رایج و معمول روزگار ظرفیت برخی از اندیشههای ژرف و بدیع عینالقضات را نداشتند. او گاهی برای طرح موضوعی رایج میان صوفیه و گاهی برای بیان سخنان و افکارِ ویژۀ خود به وضع اصطلاحات عرفانی جدید دست یازید که بهوسیلۀ آنها مفاهیم مورد نظر خود را منتقل کند. مهمترین اصطلاحات عرفانی ویژۀ عینالقضات همدانی عبارتند از: «پیرپرستی»، «عادتپرستی» (که ذیل آن، دو اصطلاح «حجاب عادت» و «شریعت عادت» را هم به کار برده است)، «حلولی معنوی» و «حلولی مجازی»، «صاد»، «کیمیاگری» و «شریعت عشق». به باور عینالقضات، پیر نه تنها باعث هدایت سالک میشود، بلکه سالک در آیینۀ پیر میتواند خدا را مشاهده کند. قاضی معتقد بوده که «پیرپرستی» از آنجا که مقدمۀ هدایت و دیدار خداست، از خداپرستی نیز برتر است. او با به کار بردن اصطلاح «پیرپرستی» بارها به این موضوع پرداخته است. همچنین قاضی برای مبارزه با عادت و انجام امور و حتی اعمال دینی بر اساس عادت، اصطلاح «عادتپرستی» را در جایجای آثار خویش مطرح کرده و آن را مذموم دانسته است. این موضوع در اندیشۀ او اهمیت بسیاری دارد، تا آنجا که عینالقضات بر اساس این اندیشه، دو اصطلاح دیگر یعنی «حجاب عادت» و «شریعت عادت» را نیز وضع کرده است. عینالقضات «حلولی معنوی» و «حلولی مجازی» را برای بیان موضوع اتّحاد با حق تعالی و «صاد» را برای اشاره به حقیقت وجودی پیامبر (ص) ابداع کرده است. به باور او گاهی خداوند با قدرت خویش، «کیمیاگری» میکند و بنده را به مرحلۀ فنا و نابودی میرساند و او را تعالی میبخشد. او برای دین و شریعتی که ورای ظاهر است و در آن سالکان زنّار میبندند و حرام و حلال برایشان تعریف دیگری پیدا میکند، اصطلاح «شریعت عشق» را به کار برده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
The emergence of Islamic mysticism and Sufism in the early centuries of the Hijri calendar was accompanied by the formation of a set of mystical terms that Sufis and mystics used to express their specific teachings. These terms were gradually codified over time, and many mystics provided interpretations of them. Ayn al-Qudat Hamadani (d. 525 AH) is among the prominent thinkers and mystics who, in addition to employing the common mystical terminology, contributed innovative concepts to this field. A close examination of his works reveals that, in order to articulate his profound and novel mystical ideas, he coined and introduced new terms such as “pir-parasti” (devotion to the spiritual master), “ʿādat-parasti” (habit worship) including sub-concepts like “ḥijāb-e ʿādat” (veil of habit) and “sharīʿat-e ʿādat” (sharia of habit), “spiritual incarnation” and “virtual incarnation,” “ṣād,” “alchemy,” and “sharīʿat-e ʿishq” (sharia of love). This article identifies, analyzes, and explains the most significant innovative mystical terms introduced by Ayn al-Qudat Hamadani and clarifies their place within his intellectual system. The findings of the study show that his novel terminology stems from his effort to present mystical concepts beyond the framework of the conventional terms of his time and plays a key role in expressing his unique mystical ideas.
کلیدواژه‌ها [English]
', './data/perlit/coversheet/981790856692.jpg'))