از آق‌قویونلو تا عثمانی: زندگی و میراث فارسی ادریس بدلیسی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ایران.

چکیده

ادریس بدلیسی (۸۶۱–۹۲۶ق) از مهم‌ترین نمایندگان زبان فارسی در قلمرو عثمانیان است که آثار و فعالیت‌های او بازتاب پیوندهای عمیق فرهنگی میان ایران و عثمانی در سدۀ دهم هجری است. وی که در محیط فرهنگی ایرانِ آق‌قویونلو رشد یافته بود، پس از مهاجرت به عثمانی به یکی از نزدیک‌ترین منشیان و مشاوران سلاطین عثمانی تبدیل شد و مهم‌ترین اثر خود، هشت بهشت، را به زبان فارسی در تاریخ خاندان عثمانی نگاشت. این پژوهش با تکیه بر نسخه‌های خطی و منابع تاریخی فارسی و ترکی، به بررسی زندگی، آثار و جایگاه بدلیسی در زبان فارسی در دورۀ عثمانیان می‌پردازد. مقاله نشان می‌دهد که زبان فارسی در دربار عثمانی همچنان زبان اعتبار فرهنگی و تاریخ‌نگاری بود و بدلیسی یکی از مهم‌ترین حاملان این سنت به شمار می‌رفت. همچنین تنوع آثار او در حوزه‌های تاریخ، عرفان، سیاست و ادب، تصویری از حضور فعال نخبگان فارسی‌زبان در ساختار فرهنگی عثمانیان ارائه می‌دهد.

تازه های تحقیق

مطالعۀ زندگی و آثار ادریس بدلیسی نشان می‌دهد که او یکی از برجسته‌ترین چهره‌های زبان فارسی در قلمرو عثمانیان بوده است. آثار وی، به‌ویژه هشت بهشت، در استمرار سنت تاریخ‌نگاری فارسی نقش بسیار مهمی داشت.  بدلیسی با انتقال شیوه‌های نگارش، مفاهیم ادبی و سنت‌های فکری ایرانی به عثمانیان، سهم مهمی در تداوم فرهنگ فارسی در آسیای صغیر ایفا کرد. افزون بر این، آثار عرفانی، سیاسی و ادبی او نشان می‌دهد که حضور فارسی‌زبانان در دربار عثمانی محدود به عرصۀ ادبیات نبود، بلکه بخشی از ساختار فکری و دیوانی این دولت را نیز شکل می‌داد. از این منظر، ادریس بدلیسی را می‌توان یکی از مهم‌ترین واسطه‌های فرهنگی میان ایران و عثمانی و از نمایندگان برجستۀ زبان فارسی در قلمرو آسیای صغیر دانست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

From Aq Qoyunlu to the Ottomans: The Life and Persian Legacy of Idris Bidlisi

نویسنده [English]

  • Mehdi Rahimipour
Assistant Professor at the Academy of Persian Language and Literature, Iran.
چکیده [English]

Idris Bidlisi (861–926 AH / 1457–1520 CE) was one of the most prominent representatives of the Persian language in the Ottoman realm, whose works and activities reflect the deep cultural connections between Iran and the Ottoman Empire in the tenth century AH / sixteenth century CE. Having been raised within the cultural milieu of the Aq Qoyunlu state in Iran, he migrated to the Ottoman Empire and became one of the closest secretaries and advisers of the Ottoman sultans. There, he composed his most important work, Hasht Bihisht, in Persian as a history of the Ottoman dynasty. Relying on manuscript sources as well as Persian and Turkish historical materials, this study examines the life, works, and position of Bidlisi within the context of the Persian language during the Ottoman period. The article demonstrates that Persian continued to function in the Ottoman court as a language of cultural prestige and historiography, and that Bidlisi was among the foremost bearers of this tradition. Furthermore, the diversity of his writings in the fields of history, mysticism, politics, and literature offers a vivid picture of the active presence of Persian-speaking intellectuals within the cultural structure of the Ottoman Empire.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Idris Bidlisi
  • The Ottomans
  • Aq Qoyunlu
  • Sultan Salim
  • Sultan Yaqub
ابوالفضل محمد افندی، ذیل سلیم‌شاه‌نامۀ ادریس بدلیسی، نسخۀ خطی کتابخانۀ لالااسماعیل، شمارۀ 348؛
ادریس بدلیسی، ابن حسام‌الدین علی، احیاءالحیوان فی ترجمۀ حیاه‌الحیوان، نسخۀ خطی کتابخانۀ ایاصوفیه، شمارۀ 2912؛
همو، اشعار فارسی، نسخۀ خطی کتابخانۀ اسعدافندی، شمارۀ 3/1888؛
همو، ترجمه و تفسیر چهل حدیث، نسخۀ خطی کتابخانۀ ایاصوفیه، شمارۀ 469؛
همو، ترجمه و نظم چهل حدیث اربعین، نسخۀ خطی کتابخانۀ لالااسماعیل، شمارۀ 30؛
همو، حق‌المبین فی شرح حق‌الیقین، نسخۀ خطی کتابخانۀ ایاصوفیه، شمارۀ 2338؛
همو، (1390)، «دیباچۀ» دیوان دو سراینده از قرن نهم (قاضی عیسی ساوجی و شیخ نجم‌الدین مسعود)، به کوشش امینه محلاتی، تهران: کتابخانۀ مجلی شورای اسلامی.
همو، ربیع‌الابرار یا رسالۀ بهاریه، نسخۀ خطی کتابخانۀ اسعدافندی، شمارۀ 7/1888؛
همو، رساله الاباء عن مواقع الوبا، نسخۀ خطی کتابخانۀ رشیدافندی، شمارۀ 684؛
همو، رسالۀ خزانیه، نسخۀ خطی کتابخانۀ اسعدافندی، شمارۀ 8/1888؛
همو، سلیم‌شاه‌نامه، نسخۀ خطی کتابخانۀ لالااسماعیل، شمارۀ 348؛
همو، شرح قصیدۀ خمریه، نسخۀ خطی کتابخانۀ ایاصوفیه، شمارۀ 4092؛
همو، فضائل صیام، نسخۀ خطی کتابخانۀ ایاصوفیه، شمارۀ 1994؛
همو، (1387)، قانون شاهنشاهی، به کوشش عبدالله مسعودی آرانی، تهران: میراث مکتوب.
همو، (1395)، مرآت‌الجمال، چاپ عکسی از روی نسخۀ خطی کتابخانۀ عارف حکمت مدینه، شم 261/38، به کوشش علیرضا قوجه‌زاده، تهران: تمثال 
همو، مرآت‌العشاق، نسخۀ خطی کتابخانۀ اسعدافندی، شمارۀ 4/1888؛
[همو]، (1390)، همان، به کوشش مرضیه سلیمانی، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی (آموزش انقلاب اسلامی)
[همو]، (1356)، همان، به کوشش یوگنی ادواردویچ برتلس، در تصوف و ادبیات تصوف، ترجمۀ سیروس ایزدی، تهران: امیرکبیر، صص 165ـ238؛
همو، (1382)، «مناظرۀ روزه و عید»، به کوشش نصرالله پورجوادی، معارف، دورۀ بیستم، شمارۀ 2، مردادـ آبان، صص 3ـ39؛
همو، منشآت، نسخۀ خطی کتابخانۀ اسعدافندی، شمارۀ 6/1888؛
همو، منشآت، نسخۀ خطی کتابخانۀ دانشگاه استانبول، شمارۀ 906؛
همو، (1395)، هشت بهشت، چاپ عکسی از روی نسخۀ خطی کتابخانۀ نورعثمانیه، با مقدمۀ دکتر محمّدرضا نصیری، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی
همو، همان، نسخۀ خطی کتابخانۀ اسعدافندی، شمارۀ 2197؛
اسماعیل پاشا بغدادی، (1402ق)، هدیه‌العارفین، اسماءالمؤلفین و آثارالمصنفین، بیروت: دارالاحیاء تراث العربی
ایمانی، بهروز، (1395)، «شناخت مؤلّف مرآت عشّاق، مطالعۀ نسخه‌شناسانه و متن‌پژوهانه»، آینۀ میراث، سال چهاردهم، شمارۀ اوّل، پیاپی 58، بهار و تابستان، صص 11ـ30؛
بورسه‌لی، محمدطاهر، (1342ق)، عثمانلی مولفلری، استانبول: مطبعۀ عامره
حائری، عبدالحسین، (1376)، «آشنایی با چند نسخه از شرح‌های مثنوی جلال‌الدین محمّد مولوی بلخی»، پیام بهارستان، سال هفتم، شمارۀ 77، آبان، صص 7ـ9؛
حسنی، عطاءالله (1379)، «یادداشتی پیرامون یک مورخ ایرانی و آثار او: ادریس بدلیسی»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شمارۀ 37ـ38، آذر، صص 37ـ39؛
دانش‌پژوه، محمدتقی، (1340)، فهرست نسخه‌های خطّی کتاب‌خانۀ مرکزی دانشگاه تهران، جلد 13، تهران: دانشگاه تهران.
همو، (1363)، فهرست میکروفیلم‌های کتاب‌خانۀ مرکزی و اسناد دانشگاه تهران، جلد 3، تهران: دانشگاه تهران.
درایتی، مصطفی، (1389)، فهرست‌وارۀ دست‌نوشته‌های ایران (دنا)، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
رحیم‌پور، مهدی، (1394)، «دربارۀ مناظرۀ روزه و عید ادریس بدلیسی»، نامۀ فرهنگستان، دورۀ چهاردهم، شمارۀ 4، پیاپی 56، تابستان، صص 152ـ167؛
ریاحی، محمّدامین، (1352)، «مقدمه» مرصادالعباد نجم دایۀ رازی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب
سامی، شمس‌الدین، (1306ق)، قاموس‌الاعلام، استانبول: مطبعۀ مهران
سبحانی، توفیق، (1372)، فهرست نسخه‌های خطّی فارسی کتاب‌خانه‌های ترکیه، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
سعدالدین افندی، (1862)، تاج‌التواریخ، استانبول: طبع‌خانۀ عامره.
سیفی نهاوندی، فهیمه، (1397)، «یک سند تاریخی؛ نامۀ ادریس بدلیسی به سلطان بایزید دوم»، مطالعات آسیای صغیر (ویژه‌نامۀ نامۀ فرهنگستان)، شمارۀ 6، پاییز و زمستان، صص 115ـ126؛
شرف‌خان بن شمس‌الدین بدلیسی، (1377)، شرفنامه، تاریخ مفصل کردستان، به کوشش ولادیمیر ولییامینوف زرنوف، تهران: اساطیر
صولاق‌زاده، محمد همدمی چلبی، (1880)، تاریخ صولاق‌زاده، استانبول: چاپخانۀ محمودبک 
ظریفی چلبی، حسن، (1389)، کاشف‌الاسرار و مطلع‌الانوار، به کوشش علیرضا قوجه‌زاده، تهران: چاپ و نشر بین‌الملل
قره‌خان، عبدالقادر، (1954)، الأاربعون حدیثاً فی‌الأدب الاسلامی، استانبول: مطبعه ابراهیم خروز
حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، (1866)، کشف‌الظنون عن اسامی الکتب والفنون، به کوشش گوستاو فلوگل، لندن.
مجموعه، به خطّ ادریس بدلیسی، نسخۀ خطی کتابخانۀ راغب‌پاشا، شمارۀ 919؛
محلّلاتی، امینه، (1390)، «مقدمه» دیوان دو سراینده از قرن نهم، قاضی عیسی ساوجی و شیخ نجم‌الدین مسعود، تهران: کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی
منزوی، احمد، (1349)، فهرست نسخه‌های خطّی فارسی، جلد دوم، بخش اوّل، تهران: مؤسّسۀ فرهنگی ـ منطقه‌ای.
همو، (1382)، فهرست‌وارۀ کتابهای فارسی، جلد7، بخش اوّل، تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
نعیم دونر، (2018)، «حسام‌الدین علی البدلیسی و منهجه فی تفسیره المسمّی بجامع التنزیل و التأویل»، BÜİFD (Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi), Sayı: 12 , s. 117-146؛
هامر پورگشتال، (1369)، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمۀ میرزا زکی علی‌آبادی، به کوشش جمشید کیان‌فر، تهران: زرین.
Başaran, Orhan, (2002), “İdris-i Bitlisi Hakkında Bazı Yeni Bilgiler”, Akademik Araştırmalar Dergisi, Sy. 14;  Bayrakdar, Mehmet, (1991), Bitlisli Idris, Ankara: Kültür Bakanligi Yayinlari
Çetin, Esma, (2015), Nazari-Sufi Tefsir Alaninda Bilinmeyen bir Alim: Hüsameddin Ali el-Bitlisi, Turkish studies, V 11/5, Winter, p 159-184;
Fleischer, Cornell H, (1991), “Bedlisi, mawlana Hakim-al-din”, Iranica, IV, edited by Ehsan Yarshater, London&new york, s 75-76;
Genç, Vural, (2007), Heşt Behişt; Osman Gazi Donemi (Tahlil ve Tercume), Yayımlanmamış Yuksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Universitesi Sosyal Bilimler Enstitusu, İstanbul.
Hasan Tavakkoli, (1974) İdris-i Bitlisî’nin “Kanun-i Şâhinşâhisinin Tenkidli Neşri ve Türkçeye Tercümesi, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, İstanbul;
İdris-i Bitlisî, (2008), Heşt Behişt, yay. Mehmet Karataş, Selim Kaya, Yaşar Baş, Ankara: Betav.
Imazawa,Koji, (2005), “İdris-i Bitlisi’nin Heşt Bihişt’inin İki Tip Nushası Uzerine Bir İnceleme”, Belleten,Sayı LXIX/256, Ankara, s 859-896;
Menage, “Bidlisi, (1980), Idris, mawlana, Hakim-al-din, Encycloapedia of Islam, VI, Leiden, E.J.Brill, s 1207-1208;
Muhyi-yi Gülşeni, (1982), Menâkib-i İbrahim-i Gülşeni, T. Yazıcı neşri, T.T.K. Yayınları, Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
Mustakimzâde, (1928), Tuhfet-i Hattaâtin, İstanbul: Devlet Matbaası.
Özcan, Abdülkadir, (2000), "İdris-i Bitlisi", DİA, İstanbul, XXI, 485-488;
Ibid (2019), İdris-i Bidlisi’nin Mezarı Meselesi, Tarihi ve Kulturel Yonleriyle Bitlis (II. Cilt), Editorler Mehmet İNBAŞI, Mehmet DEMİRTAŞ, Ankara. s 17-22;
Ibid, (1994), Ebülfazl Mehmed Efendi, TDV islam Ansiklopedisi, C 10, Istanbul, s 356-357;
Ibid, 1998, “Heşt Bihişt”, DİA, XVII, s. 271-273;
Rahmi Tekin, (2009), Idris-i Bitlisi ve Idrisiyye Medresesi Mevkufati, A. ü Türkiyat Araştirmalari Enstit ü s ü, Dergisi, Sayi 40, Erzurum, s 233-246;

Şeşen,  Ramazan. (1998), Müslümanlarda Tarih–Coğrafya Yazıcılığı, Istanbul: İSAR Vakfı Yayınları.

Şükrü, Mehmed, (1934), Osmanll Devletinin Kuruluşu: Bitlisli İdris ve "Heşt Bihişt" Adil Eserine Göre, Ankara: Hakimiyeti Milliye Matbaası.
Turan, şerafettin, (1991), ‘önsöz’, Ibn-I Kemal, Tevarih-I Al-I Osman, VII. Defter, , Ankara: Türk Tarih Kurumu (TTk).
Turgay. Nurettin, (2013), Klasik Osmanlı Dönemi Müfessirlerinden Hüsameddin Ali el-Bidlisî ve Tefsirciliği, osmanli Toplumunda kur’an kültürü ve Tefsir Çalişmalari (II), Istanbul Ilim Yayma Vakfi Kur’an ve tefsir Akademisi, s 145-166;
Unat, Faik eşit, (1943), Neşri Tarihi Üzerine Yapılan Çalışmalar, Belleten, Türk Tarih Kurumu, Cilt: VII, Sayı: 25, Türk Tarih urumu Basımevi, Ankar.
Yıldırım, Muhammed İbrahim, (2013), “Önsöz”,  İdris-i Bitlisî, Heşt Behişt VII. Ketîbe: Fatih Sultan Mehmed Devri (1451-1481), tashih, tahkik ve çeviri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.