بازبینی و تحلیل اشعار و امثال فارسی موجود در تاریخ غیاثی (نمونه‌ای از کاربرد ادب فارسی در بغداد در سدۀ نهم هجری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

کتاب التاریخ الغیاثی، اثری نگاشته‌شده به زبان عربی از غیاث‌الدین عبدالله بن فتح‌الله بغدادی فلکی کاتب (زنده در اوایل قرن دهم هجری) جایگاه ویژه‌ای در تاریخ‌نگاری قرون نهم و اوایل دهم هجری دارد. پدیدآورنده اثر با تسلّطی که به زبان فارسی داشته، از منابع تاریخی به این زبان استفاده کرده و علاوه بر آن، به اشعار پرشمار فارسی دارای ارزش تاریخی و یا با کاربرد «مَثَل» در کتاب خود استناد جسته است. بغدادی احتمالاً در اواخر قرن نهم هجری کتاب خود را نگاشته و می‌دانیم که برخی ادبا و دیوان‌سالاران آن عهد در بغداد با زبان فارسی و ترکی آشنایی داشته‌اند. در یک مقایسۀ اوّلیّه از این که این ادیب و مورّخ تنها در دو یا سه موضع به مطالبی به زبان ترکی در کتاب خود استناد کرده، می‌توان به سلطۀ زبان فارسی در آن دوران در بغداد پی برد. چاپی که از تاریخ غیاثی در بغداد صورت گرفته، در ضبط صحیح اشعار فارسی دارای نقص و خطاهای بسیاری است. در این پژوهش، ابتدا همۀ آن اشعار استخراج، و در دو بخش (بخش «تاریخی» و بخش «امثال») دسته‌بندی شده است. سپس این سروده‌ها بر اساس یک رونوشت که از روی دست‌نویس موزۀ بغداد در حدود هشت دهه قبل تهیه شده و آن را علّامه محمّد قزوینی اصلاح کرده، و نیز با مراجعه به منابع متعدّد دیگر اصلاح گردیده است. در این اصلاحات، سعی شده از منابعی استفاده شود که احتمالاً جزو منابع بغدادی در این کتاب بوده است.

تازه های تحقیق

پژوهش حاضر با تمرکز بر بررسی و تصحیح اشعار فارسی موجود در التاریخ الغیاثی غیاث‌الدین عبدالله بغدادی، کوشیده است سهم زبان و ادب فارسی را در یکی از منابع مهم تاریخ‌نگاری عربی سدۀ نهم هجری آشکار سازد. شماری از این ابیات، مثل‌وار به کار رفته و شماری دیگر نیز در قالب ابیاتی اطّلاع‌رسان و در راستای تکمیل مباحث تاریخی در کتاب درج شده است. تحلیل دقیق این اشعار نشان می‌دهد که نویسنده که احتمالاً جایگاه والایی در میان دبیران و مورّخان بغداد داشته، با میراث ادبی فارسی به‌خوبی آشنا بوده و از آن در بیان نکات تاریخی، اخلاقی و اجتماعی بهره گرفته است. این اشعار نه‌تنها نشانگر نفوذ فرهنگی و زبانی ایران در قلمرو عراق آن روزگار است، بلکه گواهی است بر دوزبانی‌بودن محیط ادبی بغداد در اواخر قرن نهم هجری. از سوی دیگر، بررسی تطبیقی دستنویس اصلاح‌شده به‌دست علّامه محمّد قزوینی با چاپ بغداد -که به‌صورت مغلوط از روی تک‌نسخۀ بغداد تهیه شده- نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجّهی از اشعار نیازمند بازبینی علمی و انتقادی است. در نتیجه، این پژوهش می‌تواند گامی در جهت فراهم‌آوردن بستری برای انتشار تصحیح انتقادی و معتبرتری از التاریخ الغیاثی و نیز شناخت عمیق‌تر از پیوند شعر فارسی با تاریخ‌نگاری اسلامی باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Review and Analysis of Persian Verses and Proverbs in al-Tārīkh al-Ghiyāthī (A Sample of the Application of Persian Literature in Baghdad in the Ninth Century AH)

نویسنده [English]

  • Javad Bashary
Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The Kitāb al-Tārīkh al-Ghiyāthī is an Arabic-language historical work written by Ghiyāth al-Dīn ʿAbd Allāh ibn Fatḥ Allāh al-Baghdādī al-Falakī al-Kātib (alive in the early 10th century AH), which occupies a distinguished place among the historiographical writings of the ninth and early tenth centuries AH. The author, possessing strong command of Persian, drew upon historical sources in that language and cited a considerable number of Persian verses -either of historical value or employed as proverbial expressions- throughout his book. Al-Baghdādī most likely composed his work in the late ninth century AH, at a time when several literati and bureaucrats in Baghdad were familiar with both Persian and Turkish. A preliminary comparison shows that this scholar and historian referred to Turkish-language materials in only two or three instances, which reflects the dominance of Persian in Baghdad during that period. The printed edition of the Tārīkh al-Ghiyāthī published in Baghdad, however, contains numerous inaccuracies and defects in the transcription of the Persian verses. In the present study, all such verses have been first extracted and classified into two groups — the “historical section” and the “proverbial section.” Subsequently, these poems have been corrected based on a transcript made approximately eight decades ago from the manuscript preserved in the Baghdad Museum, revised by the distinguished scholar Muḥammad Qazvīnī, and further verified with reference to several additional sources. In making these emendations, priority has been given to sources which were likely among al-Baghdādī’s own references for the composition of this work.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islamic Historiography
  • Ghiyāth al-Dīn al-Baghdādī
  • Persian Language
  • Baghdad
  • Critical Edition
ابن‌یمین فریومدی (1318)، دیوان قطعات و رباعیات، با تصحیح و مقدّمۀ سعید نفیسی، طهران: کتابفروشی مروّج.  
همو (1344)، دیوان، به‌تصحیح و اهتمام حسینعلی باستانی راد، تهران: کتابخانۀ سنائی.
افشار، ایرج (1990م)، «بیاض 754- 788 و بعد»، عابدی‌نامه، بپاس خدمات... سیّد امیرحسن عابدی، ترتیب: نورالحسن انصاری- اظهر دهلوی- شریف حسین قاسمی، دهلی، صص116- 120.
اوحدی بلیانی، تقی‌الدین محمّد دقّاقی اصفهانی (1389)، عرفات العاشقین و عرصات العارفین (8ج)، تصحیح ذبیح‌اللّه صاحبکاری- آمنه فخر احمد، تهران: میراث مکتوب، با همکاری کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
بداؤنی، عبدالقادر (1379- 1380)، منتخب التواریخ (3ج)، به‌تصحیح مولوی احمدعلی صاحب، با مقدّمه و اضافات توفیق ه‍. سبحانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
بدلیسی، شرف‌خان بن شمس‌الدین (1377)، شرفنامه (2ج)، تاریخ مفصّل کردستان، تصحیح: ولادیمیر ولیامینوف زرنوف، تهران: اساطیر.
تاریخ نهب تبریز (1401)، نویسنده‌ای گمنام، تصحیح سیّد سعید میرمحمّدصادق، تهران: سنگلج. 
تبریزی، محمّدکاظم بن محمّد (1388)، منظر الاولیاء (در مزارات تبریز و حومه)، تصحیح میرهاشم محدّث، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
حافظ ابرو (1380)، زبدة التواریخ (4ج)، مقدّمه، تصحیح و تعلیقات: سیّد کمال حاج‌سیدجوادی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
الحسینی، جلال‌الدین عبدالله بن شرفشاه (1438ق/ 2017م)، منهج الشیعه فی فضائل وصیّ خاتِمِ الشریعه، تحقیق: أحمد الشیخ جاسم الساعدی، کربلاء المقدّسه: شعبه التحقیق، قسم الشؤون الفکریّه و الثقافیّه، العتبه الحسینیّه المقدّسه.
خاقانی شروانی (1382)، دیوان، تصحیح ضیاءالدین سجّادی، تهران: زوّار، هفتم.
خواند امیر (1380)، تاریخ حبیب السیر (4ج)، زیر نظر محمّد دبیر سیاقی، تهران: خیّام، چاپ چهارم. 
الدرایتی، مصطفی (1439ق/ 1396ش)، معجم المخطوطات العراقیّه (20ج)، طهران: منشورات منظّمه الوثائق و المکتبه الوطنیّه فی الجمهوریّه الإسلامیه الإیرانیه، بمعاونه دیوان الوقف الشیعی و مؤسّسه کاشف الغطاء العامّه، الطبعه الأولی.
دیماری، محمّدرضا (1390)، فرهنگ لغات و اصطلاحات عامیانۀ مردم شهرستان کرمان، همدان: سپهر دانش.
راقم سمرقندی (1380)، تاریخ راقم، تصحیح منوچهر ستوده، تهران، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
رضازادۀ لنگرودی، رضا (1380)، «تاریخ غیاثی»، دانشنامۀ جهان اسلام (ج6)، زیر نظر غلامعلی حدّاد عادل، تهران، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، صص236- 239.
رفاعی، عبدالعلی بن محمود بن قاسم (9ق)، مجموعه/ سفینه، دستنویس کتابخانۀ ملّی پاریس، شمارۀ 3423-عربی.
رمضان ششن (1997م)، مختارات من المخطوطات العربیه النادره فی مکتبات الترکیا، استانبول: وقف الأبحاث للتاریخ و الفنون و الثقافه الإسلامیّه (إیسار).
سریزدی، محمود (1380)، نامۀ سیرجان (واژه‌ها و اصطلاحات لهجۀ سیرجانی)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.  
سعدالدین افندی (1279ق)، تاج التواریخ (ج 1)، استانبول: طبعخانۀ عامره.
سعدی (1320)، کلّیّات، به‌اهتمام محمّدعلی فروغی، طهران: کتابفروشی و چاپخانۀ بروخیم.
همو (1374)، گلستان، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی، چاپ چهارم.
همو (1375)، بوستان/ سعدی‌نامه، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران: خوارزمی، چاپ پنجم. 
همو (1385)، غزل‌های سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران: سخن.
سفینۀ 900 مجلس (8ق)، دستنویس کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.
سلمان ساوجی (1389)، کلیات، مقدّمه و تصحیح: عباسعلی وفایی، تهران: سخن. 
سمرقندی، کمال‌الدین عبدالرزّاق (1372- 1375)، مطلع سعدین و مجمع بحرین (4ج)، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شامی، نظام‌الدین (1363)، ظفرنامه، از روی نسخۀ فیلکس تاور، با مقدّمۀ پناهی سمنانی، تهران: بامداد.
شبانکاره‌ای، محمّد بن علی بن محمّد (1363)، مجمع الانساب، تصحیح میرهاشم محدّث، تهران: امیرکبیر.  
شفیعی‌کدکنی، محمّدرضا (1385)، «نقش بخوان و لاتَقُل»، ماهور، س9، ش33، پاییز 1385، صص7- 12. 
همو (1397)، این کیمیای هستی (3ج)، دربارۀ حافظ، تهران: سخن.
شیخ بهایی، بهاءالدین محمّد بن حسین جبل‌عاملی (1296ق)، کشکول (5جلد در یک مجلّد)، تصحیح نجم‌الدوله، طهران: چاپ سنگی.
صدرایی خوئی، علی- ابوالفضل حافظیان بابلی (1388)، فهرست نسخه‌های خطّی کتابخانۀ عمومی آیةالله گلپایگانی (8ج)، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. 
غفّاری کاشانی، احمد بن محمود (1404ق)، تاریخ نگارستان، تصحیح مرتضی مدرّس گیلانی، تهران: کتابفروشی حافظ.
قره‌بلوط، علی‌الرضا- أحمد طوران قره‌بلوط (2001م/ 1422ق)، معجم تاریخ التراث الإسلامی فی مکتبات العالَم (6ج)، قیصری (ترکیا): دار العقبه.
قزوینی، یحیی بن عبداللطیف (1386)، لبّ التواریخ، تصحیح میرهاشم محدّث، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
 [الکاتب البغدادی، غیاث‌الدین عبدالله بن فتح‌الله] (1975م)، التاریخ الغیاثی، الفصل الخامس، مِن سَنه 656- 891هـ/ 1258- 1486م، دراسه و تحقیق: طارق نافع الحمدانی، بغداد: مطبعه أسعد، ساعدت جامعه بغداد علَی نشره، 1975م.
همو، دستنویس کتابخانۀ دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران: شمارۀ «134ج» (منتقل‌شده به کتابخانۀ مرکزی)، استنساخ‌شده توسّط عبّاس العزّاوی به سفارش عبّاس اقبال آشتیانی، بی‌تاریخ (تاریخ استنساخ تقریبی: شهریور 1325/ رمضان 1365ق)، 226برگ.
کاشی، عبدالعزیز (8ق): روضه الناظر و نزهه الخاطر، دستنویس کتابخانۀ دانشگاه استانبول، شمارۀ 766. 
کربلایی تبریزی، حافظ حسین (1344- 1349)، روضات الجنان و جنّات الجنان (2ج)، تصحیح جعفر سلطان‌القرائی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
کوسج، شمس‌الدین محمّد (1387)، برزونامه (بخش کهن)، تصحیح اکبر نحوی، تهران: میراث مکتوب.
گلچین معانی، احمد (1380)، شهرآشوب در شعر فارسی، به‌کوشش پرویز گلچین معانی، تحریر دوم، تهران: نشر روایت.
مجدی، سیّد مجدالدین محمّد بن ابی‌طالب حسینی حائری (1342)، زینة المجالس، تهران: کتابفروشی سنایی.
مجموعۀ اسکندری (813- 814ق)، دستنویس کتابخانۀ بریتانیا، شمارۀ Add.27261.
مجموعۀ شمارۀ 2051 ایاصوفیا، دستنویس کتابخانۀ ایاصوفیا (استانبول)، قرن هشتم هجری.
مستوفی قزوینی، زین‌الدین بن حمدالله (1372)، ذیل تاریخ گزیده، تصحیح ایرج افشار، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
ملطوی، مسافر بن ناصر (1390)، انیس الخلوة و جلیس السلوة، نسخه‌برگردان دستنویس شمارۀ 1670 کتابخانۀ ایاصوفیا، به‌کوشش محمّد افشین‌وفایی- ارحام مرادی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
نظامی عروضی، احمد بن عمر بن علی سمرقندی (1385)، مجمع النوادر/ چهار مقاله، به‌کوشش محمّد معین، تهران: زوّار.
نظامی گنجه‌ای (1392)، خسرو و شیرین، تصحیح بهروز ثروتیان، تهران: امیرکبیر.  
نفیسی، سعید (1301)، تذکرۀ نفیسی، دستنویس کتابخانۀ مرکزی دانشگاه، شمارۀ 8980.
همو (1383)، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورۀ معاصر، تهران: اهورا.
النقشبندی، أسامة ناصر- ظمیاء محمّد عبّاس (1982م)، مخطوطات الفلک و التنجیم فی مکتبه المتحف العراقی، الجمهوریّه العراقیّه: منشورات وزارة الثقافه و الاعلام، دار الرشید.
واله اصفهانی، محمّدیوسف (1379)، خلد برین، روضه‌های ششم و هفتم (تاریخ تیموریان و ترکمانان)، تصحیح میرهاشم محدّث، تهران: میراث مکتوب.
یزدی، شرف‌الدین علی (1387)، ظفرنامه (2ج)، تصحیح و تحقیق: سیّد سعید میرمحمّدصادق- عبدالحسین نوایی، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
یوسف اهل، جلال‌الدین (1358)، فرائد غیاثی (ج2)، به‌کوشش حشمت مؤیّد، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.