مطالعۀ روایت شناختی زمان در عقل سرخ براساس آرای ژرار ژنت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشکده هنرهای صناعی، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز. ایران.

2 دانشیار دانشگاه هنر تهران، تهران. ایران.

3 دانشجوی دکترای هنرهای اسلامی دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز. ایران.

چکیده

عقل سرخ سهروردی از نظر قالب و ساختار روایی و منظر ارسطویی حاوی عناصری دراماتیک است. ارزش مفهومی و معنایی و حکمت نهفته در اثر، ارزش اجرای نمایشی آن را دوچندان می‏ کند. این رساله سیر و سلوکی را ترسیم می‎ کند که فرد را برای کشفِ فردیت خویش و شناخت هستی، به‎ سوی حقیقتی رهنمون می‏ کند که روزگاری ظلمت بر آن پرده افکنده بوده ‎است. عناصری چون طرح و ستیز، شخصیت (Character)، گفتگو (Dialogue) و زمان نمایشی در این اثر، با علم به جهان ‏بینی شرقی آن، قابل ‎طرح و ارزیابی است. زمان در روایت از منظر ژنت از مؤلفه‎ هایی است که از طریق به‎ کارگیری تحلیلی آن می‎ توان چگونگی روایت یک نویسنده و پیشبرد طرح داستانی‎ اش را بررسی کرد. زمانمند بودن عقل سرخ به شکلی چشمگیر تأثیر عمیقی در نوع نگارش آن داشته‎ است. تکنیک‎ های روایت گذشته ‎نگر و آینده‎ نگر در ایجاد تعلیق و پیشبرد داستان و برای انتقال پیام نویسنده نقشی اساسی ایفا می‎ کنند. بسامد مفرد و مکرر و از سوی دیگر وجود شتاب منفی در اثر و نظم حاکم بر آن و تمام مؤلفه‎ های نظریۀ ژنت از جمله کانونی‎ سازی نیز در عقل سرخ قابل ‎بررسی‎ است. روش تحقیق کیفی پیش رو از نوع توصیفی‎ تحلیلی است و شیوۀ تجزیه‎ وتحلیل داده‎ ها در چارچوب مطالعات کتابخانه‎ ای، از نوع استنتاجی و تحلیل محتوا در بستر رویکرد نظری است.

تازه های تحقیق

یک اثر دراماتیک با هدفی خاص، اشخاص بازی را متناسب با موضوع خود و در یک هماهنگی، به کمک تضاد و به‎واسطۀ تعریف که شناخت را سبب می‎شود، تعادل زندگی اشخاص را برهم زده و آشفتگی را موجب می‎شود. کشمکشی شکل می ‎گیرد تا وضع آشفته به حالت اولیۀ خود بازگردد. پیچیدگی‎ هایی که از پی آن منجر به محک اشخاص بازی شده، آن‎ها را در آزمون و خطاهایی گرفتار می ‎کند که تعلیق را ایجاد و با گسترش و بسط یافتن هرچه بیشتر درام، وضعیت بحرانی شده به نقطۀ اوج رسیده، فاجعه پدیدار می‎ شود. نتیجه و آنچه سلسله‎ رویدادها رقم زده ‎است هدف اصلی را به مخاطب انتقال می‎ دهد. عقل سرخ دارای چنین ظرفیت‎ های نمایشی و روایی بوده که به علت نقش پررنگ مؤلفه ‎ها‎ی زمانی در روایت می‎ تواند چه از سوی خوانشگران و چه نویسندگان موردتوجه بیش‌ازپیش قرار گیرد. عنصری که چه در شکل ارسطویی آن و چه در شکل روایی، بستری را فراهم می‎ آورد تا هرگونه نگاه اندیشمندانه‎ ای را در حوزۀ روایت به معنای شرقی و با درآمیختگی با مفاهیم و شکل غربی آن گسترش دهد. سهروردی در عقل سرخ از زمان به‌عنوان ابزاری برای در هم شکستن توالی خطی بهره گرفته ‎است تا با ایجاد گسست‎ های که به ‎واسطۀ زمان‎ پریشی‎ ها اعم از آینده‌نگری و گذشته‌نگری رقم زده، سیر حرکت سالکی را نشان دهد که در پی رهایی از قیدوبند این جهان است. روایت از زبان راوی اول شخص که تا بخشی از داستان خود کانونی‏گر است بیان می‎ شود و تا جایی ادامه می‎ یابد که راوی دیگر در دل روایت که همان پیر است ظهور می‎ کند و کانونی‏گری را به نحوی دیگر بر عهده می‎گیرد. در غیاب مستقیم سهروردی وجود ادراکی و روانشناختی و ایدئولوژیکی نویسنده/راوی در خلال بازی‎ها‎ی زمانی به مخاطب ارائه می‎ گردد. عقل سرخ به نوعی چون متادرام و به شکل روایت در روایت بازگو شده‎ است، به لحاظ تداوم و ترتیب و تناوب روایی هم از قابلیت‎ ها‎یی برخوردار است که می‏ تواند هر خوانشگری را بسته به زاویه رویارویی خود با اثر تحت‌تأثیر قرار دهد. همین شیوۀ ترسیم نظم و طول زمانی رخداد‎ها‎ در روایت داستان با دربرگرفتگی بیشترین حجم از داستان در بازۀ زمانی محدود به روایت شتابی منفی بخشیده، گاهی بالعکس عمل می‏کند. وجود بسامدهای مدنظر ژنت و بررسی آن‎ها در عقل سرخ، جدا از ایجاد رویکرد خلاقه در خوانش به قصد اهداف اجرایی می ‏تواند راهگشای درک فلسفۀ سهروردی باشد. به همین جهت است که زمان روایت در عقل سرخ از زمان داستان پیشی گرفته، به مدد کانونی‎ سازی این نویسنده را در انتقال هرچه بهتر مفهوم و پیام مستتر در دل داستان یاری می‎ رساند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A study of the Cognitive Narrative of time in Sohrvardi's Red Wisdom with an Emphasis on Gerard Genette's opinion

نویسندگان [English]

  • Mehdi Mohammadzadeh 1
  • Mohammad Hossein Naserbakht 2
  • Farzad Taghilar 3
1 Professor, Faculty of Applied Arts, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor, University of Art, Tehran, Iran.
3 . PhD student in Islamic Arts, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran.
چکیده [English]

Sohrvardi's Red Wisdom contains dramatic elements both in the form and structure of the narrative from the Aristotelian perspective. The value of the concepts, content, and meaning of this work can become a guide for performers and writers in the field of drama and theater through the wisdom included in it by Sohrvardi. This treatise, with its dramatic capacities, draws a journey that guides a person in search of his individuality and in the direction of knowing the existence, towards a truth that was once covered by darkness and hidden from His eyes were far away. Elements such as plot ,conflict, character, dialogue, dramatic time and etc. , which include the dramatic textual basis, can be evaluated in this work with the knowledge of its eastern worldview. Time in narration from Gennett's point of view is considered one of the main components that can be analyzed to determine how an author narrates and advances his plot. The modern aspects  of  Red Wisdom have had a profound impact on its writing style. Retrospective and forward-looking narrative techniques play an essential role to creating suspense and progression  of the story and conveying  the author's message. The frequency of  Singular and repeated narrative on one hand, and the presence of negative acceleration in the effect and order continuity besides all the components of Genet's theory, including centralization, on the other hand can also be investigated in the Red Wisdom.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Singular/ Repeated frequency
  • Red wisdom
  • Structure
  • Genette
  • Narrative
  • Time
  • Negative acceleration
ابن ابی اصیبعه، موفّق‎الدّین احمد بن القاسم السّعدی الخزرجی. (بی‎تا). عیونالانباء فی طبقاتالحکماء، شرح و تحقیق: نزار رضا، لبنان، بیروت: دارالمکتبه الحیات
ارسطو. (1343). فنّ شعر، ترجمۀ عبدالحسین زرّین‎کوب، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب
اسلین، مارتین. (1398). نمایش چیست، ترجمۀ شیرین تعاونی، تهران: نشر نیلوفر.
احمدی، بابک. (۱۳۸۶). ساختار و تأویل متن، تهران: نشر مرکز.
احمدی، فاطمه. بالازاده، ‎ امیرکاووس. (1394). «بررسی زمانمندی روایت در نمایشنامه در مصر برف نمی‎بارد نوشته محمد چرم شیربر پایه نظریات ژنت». تهران: مجله علمی پژوهشی تئاتر.
اخوت، احمد. (1371). خود نوشتن. تهران: جهان کتاب
برتنز، هانس. (1387). مبانی نظریه ادبی، ترجمۀ محمدرضا ابوالقاسمی، تهران: نشر ماهی.
بولتون، مارجوری. (1395). کالبدشناسی درام، ترجمه: رضا شیر مرز، تهران: نشر قطره.
پناهی، نعمت‎الله. (139۶). «استعاره مفهومی؛ الگوی ادراکی تجربه عرفانی سهروردی در «عقل سرخ»، نشریه کاوشنامه زبان و ادبیات فارسی، 18 (3۵)، 1-29.
پورنامداریان، تقی. (1392). عقل سرخ، تهران: نشر سخن.
پرونه، میشل. (1398). تحلیل متن نمایشی، ترجمۀ غلامحسین دولت آبادی، تهران: نشر افراز.
تودورف، تزوتان. (۱۳۸۲). بوطیقای ساختارگرا، ترجمۀ محمد نبوی، تهران: نشر آگه.
توکلی مقدم، صفیه، کوپا، فاطمه، و گرجی، مصطفی. (1399). «بررسی و تحلیل زمان روایی در رمان «مدار صفر درجه» براساس نظریه ژنت». متنپژوهی ادبی (زبان و ادب پارسی)، ۲۴(8۶ )، 81-101.
ثمینی، نغمه. (1380). «تئاتر: تأثیر نمایش‎های شرقی بر تئاتر غرب در قرن بیستم: با تکیه بر دست آوردهای پیتر بروک»، نشریه فصلنامه هنر، بهار 1380، شماره۴7، ۵۲ – ۴۰.
حاجی‌آقابابایی، محمدرضا. (1398). روایتشناسی، نظریه و کاربرد، تهران: انتشارات مهر اندیش.
حیاتی، زهرا، و نجاری، محمد. (1398). «نقد مقالات علمی پژوهشی با موضوع بررسی متون ادبی از دیدگاه زمان روایی ژنت». نقد ادبی، 12(45 )، 37-83.
خجسته، فرامرز، و نیکخو، عاطفه. (1395). «بررسی تطبیقی تداوم زمان روایی در مقامه‎های عربی و فارسی». مطالعات تطبیقی فارسی و عربی، 1(1)، 59-82.
درودگریان، فرهاد، زمان احمدی، محمدرضا، و حدادی، الهام. (1390). «تحلیل زمان روایی از دیدگاه روایت‎شناسی براساس نظریه زمان ژنت در داستان «بی‎وتن» اثر رضا امیرخانی». سبکشناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، 4(3 (پی در پی 13))، 127-138.
راغب الطّبّاخ الحَلَبی، محمّد. (1409 هـ). اعلامالنبلاء بتاریخ حَلَب الشَّهباء، جلد 4، صَحَّحه و علَّقَ علیه: محمّد کمال، سوریه، حلب: دارالقلم العربیّ.
ریمون-کنان، شلومیت. (1387). روایت داستانی: بوطیقای معاصر، ترجمه: ابوالفضل حری، تهران: انتشارات نیلوفر.
زارع، زهرا. (1398). تبارنامه اشراقیان، تهران: نشر هرمس.
سانگر، کیت. (1399). زبان درام، ترجمۀ مینو ابوذرجمهری، تهران: نشر قطره.
سهروردی، شیخ اشراق شهاب‎الدین. (1387). عقل سرخ، تهران: نشر مولی.
سهروردی، شهاب‏الدین. (1373). مجموعۀ مصنّفات شیخ اشراق، ج 3، به تصحیح و تحشیه و مقدّمۀ هانری کربن، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سهروردی، شهاب‎الدین. (1390). عقل سرخ، به تصحیح رضا کوهکن، تهران: نشر موسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین.
شهرزوری، شمس‏الدّین محمّد بن محمود. (1365). نزههالارواح و روضهالافراح (تاریخالحکماء)، ترجمۀ مقصودعلی تبریزی، به کوشش محمّدتقی دانش‎پژوه و محمّد سرور مولایی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
عرب یوسف‎آبادی، فائزه. (1394). «بررسی تقابل زمان روایی و زمان متن در حکایت‎های گلستان سعدی». متنپژوهی ادبی (زبان و ادب پارسی)، 19(66)، 65-90.
فاولر، راجر. (1396). زبان‎شناسی و رمان، ‎ترجمه: محمد غفاری، تهران: نشر نی.
فیستر، مانفرد. (1399). نظریه و تحلیل درام، ‎ترجمۀ مهدی نصرالله‎زاده تهران: نشر مینوی خرد.
فورستر، ادوارد مورگان. (۱۳۶۹). جنبههای رمان. ترجمۀ ابراهیم یونسی، تهران: انتشارات نگاه.
قادری، نصرالله. (1391). آناتومی ساختار درام، تهران: کتاب نیستان.
کالر، جاناتان. (۱۳۸۵). نظریۀ ادبی، ترجمۀ فرزانه طاهری. تهران: نشر مرکز.
کالر، جاناتان. (۱۳۸۸). بوطیقای ساختگرا (ساختگرایی، زبانشناسی و مطالعۀ ادبیات)، ترجمۀ کوروش صفوی، تهران: مینوی خرد.
لتوبن، دیوید، استاک‎دیل، جو، استاک‎دیل، رابین. (1397). معماری نمایشنامه، ترجمه: پدرام لعل بخشی، تهران: نشر افراز.
لوته، یاکوب. (1386) مقدمهای بر روایت در ادبیات و سینما. ترجمه امید نیک فرجام. تهران: نشر مینوی خرد.
مارتین، والاس. (۱۳۹۱). نظریههای روایت. ترجمۀ محمد شهبا، تهران: نشر هرمس.
مارکوت، رکسان. (139۵). سهروردی، ترجمۀ سعید انواری، تهران: نشر ققنوس.
مارتین، والاس. (1382). نظریههای روایت، ترجمۀ محمد شهبا، تهران: انتشارات هرمس.
مقدادی، بهرام. (1398). دانشنامه نقد ادبی. تهران: نشر چشمه.
نصر، سیّدحسین. (1373). مقدّمۀ مجموعۀ مصنّفات شیخ اشراق، ج 3، شهاب‏الدین سهروردی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
وحدانی‎فر، امید، صرفی، محمدرضا، و بصیری، محمدصادق. (1395). «بررسی سرعت روایت در حکایت‎های گلستان سعدی براساس نظریه ژنت»، فنون ادبی، 8(4 (پیاپی 17) )، 33-50.
 
 
Genette Gerard(1980). Narrative Discourse. An essay in meyhod. Trans. Jane E. Lewin. Ithaca New York: Cornell University Press.
Lamarque Peter(1990) “Narrative and Invention: The Limits of Fictionality” in Christopher Nash(ed.) Narrative in culture. London: Routledge.