روح کارناوالی و ماهیت ضدهنجاری شعر قلندری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه ادیان و عرفان، واحد تاکستان، دانشگاه آزاد اسلامی، تاکستان، ایران.

چکیده

قلندریات در ادبیات فارسی عموماً نوعی شعر سمبلیک تلقی می‌شود که با بهره‌گیری از تمثیل‌ها، نمادها و استعاره‌های عرفانی، تجربه‌ها و احساسات معنوی شاعران این نوع شعر را بازتاب می‌دهد. با این حال، این گونه شعر را می‌توان به لحاظ ساختاری نوع ادبی منحصر به فردی دانست که از طریق نقد هنجارها و قراردادهای ادبی و اجتماعی رایج، و به چالش کشیدن آن‌ها، به عنوان یک ضدژانر نیرومند در برابر گونه‌های شعری دیگر عمل می‌کند. این پژوهش بدون آن که بخواهد تصاویر شاعرانه پویا در این نوع شعر را صرفاً به کهن‌الگوها و نمادهای از پیش تعیین‌شده صوفیانه فرو بکاهد، با در نظر گرفتن ارتباط بین‌ژانری قلندریات با برخی از ژانرهای هنجاری غالب، به بررسی ساختار شعری منحصر به فرد آن می‌پردازد. نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد که تعامل شعر قلندری با گونه‌هایی مانند مدح، فخر و وعظ، منجر به ظهور نوع جدیدی از شعر می‌شود که در آن پدیده‌ها و عناصر نامتعارف با ماهیت ضدهنجاری، فضاهایی را به نمایش می‌گذارند که همانند «کارناوال» میخائیل باختین همه ارزش‌ها، هنجارها و سلسله‌مراتب اجتماعی در آن وارونه می‌شوند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Carnival Atmosphere and the Anti-normative Nature of Qalandari Poetry

نویسنده [English]

  • Hatef Siahkoohian
Associate Professor of Department of Religions and Mysticism, Tak, c. Islamic Azad University, Takestan, Iran
چکیده [English]

Qalandariyat in Persian literature is generally regarded as a type of symbolic poetry that reflects the experiences and spiritual emotions of its poets through the use of allegories, symbols, and mystical metaphors. However, this type of poetry can also be considered a unique literary form that acts as a powerful counter-genre against other poetic forms by critiquing prevalent norms and literary and social conventions and challenging them. This study, without reducing the dynamic poetic imagery of this genre solely to predetermined archetypes and Sufi symbols, examines its unique poetic structure while considering the inter-genre relationships of Qalandariyat with some dominant normative genres. The findings of the research indicate that the interaction of Qalandari poetry with genres such as praise, pride, and sermon leads to the emergence of a new type of poetry in which unconventional phenomena and elements with anti-normative characteristics are displayed in spaces akin to Mikhail Bakhtin’s “carnival,” where all values, norms, and social hierarchies are inverted.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qalandariyat
  • Norm violation
  • Carnivalism
  • Sufi poetry
اکبری‎زاده، محسن. (1۴01)، «تحلیل کارکردهای هویتی زبان در اشعار مدحی»، شعرپژوهی، سال 1۴، شماره 1 (پیاپی ۵1)، صص 1-22.
بروین، یوهانس ‎توماس‎ پیتر. (137۵)، «قلندریات در شعر عرفانی فارسی از سنایی به بعد»، ترجمه هاشم بناءپور، مجله معارف، شماره 37، صص 119-10۵.
بریدی اللامی، محمدکاظم؛ صرفی، محمدرضا؛ یاری اصطهباناتی، علی‎اصغر. (1۴03)، «استعاره مفهومی در شعر قلندری»، ادبیات عرفانی، دوره 1۶، شماره 3۶، صص ۴1-9.
حسینی، مجیب‎الرحمن؛ اکبری، منوچهر. (1۴00)، «بررسی ساختاری مضمون عدل در قصاید مدحی (از آغاز تا قرن ششم هجری)،»، پژوهشنامه ادب غنایی، سال نوزدهم، بهار و تابستان، شماره 3۶، صص 97-11۴.
خاقانی شروانی. (1373)، دیوان خاقانی شروانی، به تصحیح و تعلیقات ضیاءالدین سجادی، تهران: زوار.
سنایی غزنوی. (1388)، ابوالمجد مجدود بن آدم، دیوان حکیم ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی، به اهتمام محمدتقی مدرس رضوی، تهران: سنایی.
سهروردی، ابوحفص عمر. (200۶)، عوارف المعارف، به اهتمام احمد عبدالرحیم سیح و توفیق علی وهبه، قاهره: مکتبة الثقافه الدینیه.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1372)، تازیانههای سلوک، چ1، تهران: آگاه.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (137۵)، صور خیال در شعر فارسی، تهران: آگاه.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (138۶)، قلندریه در تاریخ: دگردیسیهای یک ایدیولوژی، تهران: سخن.
شفیعی کدکنی، محمدرضا. (1393)، مفلس کیمیافروش: نقد و تحلیل شعر انوری، چ۵، تهران: سخن.
شمیسا، سیروس. (1370)، انواع ادبی، تهران: میترا.
صفا، ذبیح‎الله. (1388)، تاریخ ادبیات در ایران و در قلمرو زبان پارسی: جلد ۱ و 2، تهران: فردوس.
عراقی، فخرالدین. (1372)، کلیات فخرالدین عراقی، به تصحیح نسرین محتشم، تهران: زوار.
عطار نیشابوری. (137۵)، دیوان عطار، ویرایش تقی تفضلی، تهران: شرکت انتشارات علم و فرهنگ.
عطار نیشابوری، فریدالدین. (138۶)، مختارنامه، به اهتمام محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ دوم. تهران: سخن.
علی‎زرگر، سیروس. (139۵)، «زیبایی‎شناسی صوفیه»، ترجمه علیرضا رضایت، اطلاعات حکمت و معرفت، سال یازدهم، شماره ۶ (پیاپی 12۵)، صص ۵۴-۴9.
علی‎زرگر، سیروس. (1397)، «جمال از منظر محی‎الدین ابن‎عربی و فخرالدین عراقی»، ترجمه علیرضا رضایت، اطلاعات حکمت و معرفت، سال سیزدهم، شماره1 (پیاپی 1۴۴)، صص 37-31.
غفاری، فرزانه؛ مستعلی پارسا، غلامرضا. (1۴00)، «زمینه‎ها و خاستگاه‎های اجتماعی شعر مدحی با تکیه بر سروده های عنصری بلخی»، دوره پنجم، شماره 11، صص109 – 13۶.
فرخی سیستانی. (1371)، دیوان حکیم فرخی سیستانی، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران: زوار.
کارا مصطفی، احمد تارگون. (1399)، تاریخ کهن قلندریه، ترجمه مرضیه سلیمانی، چ2، تهران: فرهنگ معاصر.
مایر، فریتس. (1378)، ابوسعید ابوالخیر: حقیقت و افسانه، ترجمه مهرآفاق بایبوردی، چ1، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
محمدی، امیر سلطانی؛ نوریان سیدمهدی؛ طغیانی، اسحاق. (1397)، «چند بحث تازه در باب گونه‎های ادبی (ژانرهای ادبی)،»، پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت، دوره هفتم، شماره 1، صص 9۵-112.
واعظ کاشفی کمال‎الدین حسین. (۱۳۶۹)، بدایعالافکار فی صنایعالاشعار، به اهتمام جلال‎الدین کزازی، تهران: مرکز.
یلمه‎ها، احمدرضا. (1392)، «بررسی تطبیقی اشعار مدحی عنصری و متنبی»، ادبیات تطبیقی، سال چهارم، شماره 8، صص 317-33۵.
Bakhtin, Mikhail. Rabelais and His World. Bloomington: Indiana University Press, 1984.
Bürgel, J. C. “Qasida as Discourse on Power and Its Islamization: Some Reflections.” In Qasida Poetry in Islamic Asia and Africa, edited by Stefan Sperl and Christopher Shackle, 1:451–74. New York: E. J. Brill, 1996.
Johnson, Peter. “The geographies of heterotopia.” Geography Compass. 2013 Nov; 7(11).
Meisami, Julie Scott “Arabic Mujūn Poetry: The Literary Dimension,” in Verse and the Fair Sex: Studies in Arabic Poetry and the Representation of Women in Arabic Literature, ed. Frederick de Long, 8–30 (Utrecht: M. Th. Houtsma Stichting, 1993), at 17–18.
Meisami, Julie Scott, Structure and Meaning, 181–89 Structure and Meaning in Medieval Arabic and Persian Poetry: Orient Pearls. New York: RoutledgeCurzon, 2003.
Meisami, Julie Scott. “Poetic Microcosms: The Persian Qasida to the End of the Twelfth Century.” In Qasida Poetry in Islamic Asia and Africa, edited by Stefan Sperl and Christopher Shackle, 1:137–82. New York: E. J. Brill, 1996.
Miller, Matthew Thomas (2023). “Genre in Classical Persian Poetry.” In Routledge Handbook of Ancient, Classical and Late Classical Persian Literature, edited by Kamran Talattof. New York: Routledge.
دوره 78، شماره 252
پاییز و زمستان 1404
دی 1404
صفحه 184-162
  • تاریخ دریافت: 28 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 04 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش: 23 مهر 1404
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404