دانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251222The Imagery of the Ādam-e Ābi and Mermaid in Ancient Iranian Texts and Their Mythological Originsبررسی سیمای آدم آبی و پری دریایی در متون کهن ایرانی و خاستگاه اساطیری آنها2612077510.22034/perlit.2025.68036.3819FAاحسانپورابریشماستادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.Journal Article20250708The belief in humanoid beings inhabiting seas and lakes has been a persistent element in Iranian culture since ancient times. In classical texts—particularly in <em>‘ajā’ib-nāma</em> (Wonder Books) and geographical works—they are described as human-like creatures referred to as <em>"Ādam-e Ābi"</em>. Occasionally, they are depicted as half-human (male/female) and half-fish, reminiscent of the modern conception of mermaids. The origins of these aquatic humanoids trace back to Mesopotamian mythology, There, we encounter hybrid fish-human protective beings associated with the water deity, known by the names Apkallu and Kulullu/Kuliltu. Atargatis, the fertility goddess of the Aramaeans—who later spread into Mesopotamia and the Western world—was also represented in this form, according to historical accounts and archaeological evidence. In pre-Zoroastrian Iranian beliefs, the <em>Pari</em> (fairy) was a beautiful and beguiling fertility goddess. Under the new Zoroastrian orthodoxy, she was demonized and rejected, yet some of her benevolent attributes were transferred to Anahita, the goddess of waters. These traits also persisted in the collective Iranian imagination, resurfacing in fairy tales—such as the aquatic nature of fairies, their associations with marriage and fertility, beauty, love of music and joy, and their symbolic animal connections to fish and doves. These elements appear not only in Iranian fairy tales and classical literary texts but also share parallels with the goddess Atargatis.باور به انساننمایانی که در دریاها و دریاچهها زندگی میکنند، از روزگاران قدیم تاکنون در فرهنگ ایرانی مشاهده میشود. آنها در متون کهن، بهویژه عجایبنامهها و متون جغرافیایی، به شکل انسان و با نام آدم آبی توصیف شدهاند. گاه نیز به شکل نیمهزن/مرد-نیمهماهی تصویر میشوند که یادآور پری دریایی در باور امروزیان است. پیشینة این انساننمایان آبی به اساطیر میانرودان بازمیگردد؛ در آنجا موجوداتی وابسته به ایزد آبها، مرکّب از انسان و ماهی و با نقش محافظ به نامهای اپکالو و کولولو/کولیلتو میشناسیم. آتارگاتیس، ایزدبانوی باروری آرامیان، که پسینتر به میانرودان و جهان غرب راه یافت، هم بنا بر روایت مورّخان و شواهد باستانشناسی گاه به این شکل تجسّم میشده است. در باورهایِ ایرانیِ پیش از زردشت، پری، ایزدبانوی زیبا و فریبای باروری بود که در آیینِ نوی زردشتی به عنوان دیوزن شناخته و رانده شد؛ امّا بعضی صفات نیکویش به آناهیتا، ایزدبانوی آبها، رسید و هم در اذهان جمعی ایرانیان به جای ماند و در قصّههای پریان نمود یافت؛ مانند سرشتِ آبی پریان، ازدواج و زایندگی، زیبایی، دوستدار طرب و رامش بودن و نمادهای جانوری ماهی و کبوتر؛ مواردی که حضور آنها را علاوه بر قصّههایِ پریانِ ایرانی و متون ادبی کهن، در پیوند با ایزدبانوی آتارگاتیس نیز مییابیم.https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20775_217209c98fe2f22e5925b6ee2f3cac8b.pdfدانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251222Analysis of the Structure of Interpretation of Verses and Hadiths in the Intellectual System of Hujviriتحلیل ساختار تفسیر آیات و احادیث در نظام معرفتی هجویری46272077310.22034/perlit.2025.69087.3852FAرقیهبایرام حقیقیاستادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.Journal Article20250909The Sufi interpretation of verses, hadiths, natural phenomena, and the sayings of the predecessor sheikhs represent their various interpretative choices and criteria in dealing with these matters. In this regard, Hujwiri's Kashf al-Mahjoob, one of the oldest Persian Sufi texts, is an important source in this field. The analysis and classification of his interpretation of verses and hadiths show the extent to which he adhered to the appearance of the text or deviated from it, his tasteful, imaginative tendencies, or the presence of logical and argumentative aspects in interpretation, as well as his ideological occupations in interpretation. Also, by comparing his interpretive patterns of verses and hadiths with the frameworks applied by Hujwiri in interpreting the sayings of the sheikhs, the extent to which he was harmonious and coherent, or conversely, chaotic, in this area is determined. Finally, comparing these frameworks with other Sufis in other periods will explain the process of their changes in the intellectual, epistemological, and tasteful spheres.تفسیر صوفیان از آیات، احادیث، اقوال مشایخ و متون دیگر، چندوچونِ گزینشها و معیارهای تفسیری آنان را در مواجهه با این امور بازنمایی میکند. در این میان، <em>کشفالمحجوب</em> هجویری یکی از کهنترین متون صوفیانه فارسی، منبع حائز اهمیتی در این زمینه بهشمار میآید. نگارنده در این مقاله میکوشد ضمن طبقهبندی تأویلات هجویری از آیات و احادیث، با برشمردن اصلیترین الگوهای تفسیری و عوامل تأثیرگذار در نظام معرفتی وی، میزان وفاداری او به ظاهر متن یا عدول از آن، داشتن گرایشهای ذوقی، یا وجود جنبههای استدلالورزانه در تأویل و نیز تصرفات ایدئولوژیک وی در تفسیر را نشان دهد. در ادامۀ این جستار، با مقایسۀ الگوهای استنباطی هجویری از آیات و احادیث با چهارچوبهای اعمالشدۀ وی در تأویل اقوال مشایخ صوفیه، میزان هماهنگی، انسجام منظر و همنوایی معرفتی یا بالعکس آشفتهگرایی او در عرصۀ تفسیر صوفیانه مشخص میشود.https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20773_bfceff0c0b4f64b24f0a45e1437766ff.pdfدانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251227The Sources of some of Shams Tabrizi’s Aphorisms in his Maqalātسرچشمههای برخی از کلمات قِصار در مقالات شمس تبریزی60472080710.22034/perlit.2025.68600.3838FAسهیلیاری گلدرهاستادیار گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.Journal Article20250813Shams Tabrizi was a learned dervish of the 6th and 7th centuries AH (12th–13th centuries CE).His only surviving work, compiled by others, is a collection of discourses known as the Maqalat (Discourses). Among the sayings attributed to him is a set of forty-one brief statements that have appeared in some manuscripts of the Maqalat as well as in other works. The editor of the Maqalat has presented these sayings separately under the title Kalimāt-e Qeṣār (Aphorisms).This study aims to answer the question of whether these sayings genuinely originated from Shams himself and reflect his own contemplations, or whether they were utterances of others later attributed to him. Since Shams does not reference the sources of these statements or their original speakers, research and investigation into earlier Sufi sources and related texts reveal that, unlike other parts of the Maqalat, these sayings are in fact derived from earlier sources. However, the editor of the Maqalat has only identified two instances of such borrowings.This article examines twenty-one of Shams’s sayings in the Kalimāt-e Qeṣār section and demonstrates that these statements are drawn from sacred and prophetic traditions (Hadith Qudsi and Hadith Nabawi), as well as the sayings of earlier Sufi masters and other sources.شمس تبریزی از درویشان درسخواندۀ سدۀ ششم و هفتم است. تنها اثر باقیماندۀ او که آن را دیگران گِردآوری کردهاند، مجموعهگفتارهایی مشهور به مقالات است. بخشی از سخنان منسوب به وی، چهل و یک گفتار کوتاه است که در شماری از دستنویسهای مقالات و برخی آثار دیگر برجا مانده و مصحّحِ مقالات، آن را بهعنوان «کلمات قصار»، در بخشی جداگانه آوردهاست. این پژوهش بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که آیا این سخنان از خود شمس و حاصل تأملات اوست یا سخن دیگران است که به نام شمس نقل شدهاست. ازآنجاکه شمس به منابع سخنان خود یا گویندگان آن گفتهها اشارهای نکردهاست، بنابر بررسیهای انجامشده و با تتبّع در منابع متقدّم صوفیانه و...، معلوم گردید که آن سخنان، برخلاف دیگر بخشهای کتاب، برگرفته از منابع متقدّمین است و مصحِّح کتابِ مقالات تنها به دو مورد از این اقتباسها اشاره کردهاست. در این مقاله به بررسی بیست و یک مورد از گفتههای شمس در بخش «کلمات قصار» پرداخته و مشخص شده که آن جملات برگرفته از احادیث قُدسی و نبوی، سخنان صوفیه و... است.https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20807_2dfc7379c3d4936c7160a73a9ac74067.pdfدانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251222Saʿdī’s Ribāṭ: New Evidence on Its Construction and Restoration, with a New Critical Edition of the Treatise Suʾāl-i Ṣāḥib-i Dīwānرباط سعدی؛ آگاهی های تازه از ساخت و تعمیر آن، به همراه تصحیحی نو از رساله در سؤال صاحب دیوان82612088310.22034/perlit.2025.69386.3859FAمحمدافشینوفاییدانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران، تهران. ایران.Journal Article20250928It is well established that Shaykh Saʿdī was affiliated with the futuwwa tradition, particularly the brotherhood of the saqqāyān (water-bearers). In his final years, at the expense of Shams al-Dīn Muḥammad, the Ṣāḥib-i Dīwān, he founded a ribāṭ (Sufi lodge) outside Shiraz. After his death, he was interred on the site’s suffah; consequently, over the centuries, the ribāṭ served as a pilgrimage site for both the poor and the elite, its fortunes fluctuating with broader historical conditions. Contemporary accounts from near Saʿdī’s lifetime are scarce. This article introduces two early sources on the ribāṭ’s foundation and explores their historical implications. The earlier source is an addendum appended between 721/1321 and 742/1341–42 to the Suʿāl-i Ṣāḥib-i Dīwān treatise, one of the six prose works in Saʿdī’s <em>Kulliy</em><em>āt</em>. This addendum reveals that the ribāṭ was originally founded in 679/1280–81 and that, exactly thirty years after Saʿdī’s death—in 721/1321—ʿAlāʾ al-Dīn Muḥammad b. ʿImād al-Dīn Muḥammad Faryūmadī, an influential minister and arts patron at the Ilkhanid court of Sultan Abū Saʿīd Bahādur Khān, allocated resources for its reconstruction and the revival of its charitable activities. The second source is a previously unpublished poetic fragment by Jalāl Ṭabīb of Shiraz (d. before 785/1383–84) praising Saʿdī’s ribāṭ; absent from the edited <em>dīwān</em>, the poem highlights the ribāṭ’s connection to water and the practice of siqāyat (providing water).میدانیم که شیخ اجل سعدی به طریقت جوانمردی، علیالخصوص جماعت سقّایان، تعلّق و دلبستگی داشتهاست. او در سالهای پایانی زندگی، در بیرون شهر شیراز، به هزینهٔ شمسالدّین محمّد صاحب دیوان رباطی بر پا کرد و بعد از وفات، در صفّهٔ همانجا به خاک سپرده شد. رباط سعدی در طول قرون متمادی، زیارتگاه فقیر و غنی بود و بسته به اوضاع زمانه، گاه در رونق بود و گاه رو به افول داشت. اخبار و روایاتی که دربارۀ این رباط از روزگار نزدیک به حیات سعدی به دست ما رسیده اندک است. در مقالهٔ حاضر دو روایت کهن از بنیاد نهادن رباط سعدی معرّفی شده و فواید تاریخی حاصل از آن مورد بحث قرار گرفتهاست. روایت قدیمتر تکملهای است که میان سالهای ۷۲۱ تا ۷۴۲ق به پایان رسالهٔ «سؤال صاحب دیوان» که در جزو رسائل ششگانۀ <em>کلّیات سعدی</em> مضبوط است الحاق شده. از این تکمله واضح میگردد که تاریخ بنای رباط سال 679ق بوده و درست سی سال بعد از وفات سعدی، یعنی به سال 721ق، علاءالدّین محمّد بن عمادالدّین محمّد فریومدی، از وزرای مقتدر و هنرپرور سلطان ابوسعید بهادرخان ایلخانی، در عمارت و احیای آن بذل توجّه و مال کردهاست. روایت دوم قطعه شعری است از جلال طبیب شیرازی (درگذشت پیش از 785ق) در وصف رباط سعدی که در دیوان چاپی شاعر نیست و ناظر به ارتباط سعدی و رباط او با مسئلۀ آب و سقایت است.https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20883_e91bd01bb7c71886a2237b97c8b22db8.pdfدانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251201The Problem of Persian Calligraphy in Editing and
Publishing Verse Texts
Case Study: Divan Qatran Tabrizi, Published by the Persian Language and Literature Academyمشکلِ شیوۀ خطّ فارسی در تصحیح و چاپ متون منظوم مطالعۀ موردی: دیوان قطران تبریزی چاپ فرهنگستان زبان و ادب فارسی109832063210.22034/perlit.2025.65483.3768FAرحمانمشتاق مهراستاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان. تبریز. ایران.0000-0001-5097-651XJournal Article20250917In its thirty-odd years of activity, the Academy of Persian Language and Literature has, in addition to selecting words and publishing volumes of the Comprehensive Dictionary of the Persian Language and dozens of issues of the Academy's journal and its appendices and special issues, presented its suggestions on Persian script, including: writing words separately and continuously, and the way words are arranged in the text in terms of observing spacing or half-spacing when typing, in two books, "Persian Calligraphy Grammar" and "Persian Spelling Dictionary". One of the ways in which the contents of these script styles have become widespread and practical has been the two hundred and forty books that the Academy has published so far; especially thirty of them are dedicated to correcting Persian literary texts. What is noticeable in studying these books, although they may have come from the hands of a single editor, is the difference in taste in recording and writing sentence components in terms of Persian script. This article attempts to examine the style of the correctors or editors of the Divan Qatran Tabrizi, especially in the continuous (half-spaced) writing of inverted adjectives and other words and combinations.فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سی و چند سال دورانِ فعّالیت خود، علاوه بر واژه گزینی و انتشار مجلّداتی از فرهنگ جامع زبان فارسی و ده ها شماره از نشریّۀ نامۀ فرهنگستان و پیوست ها و ویژه نامه های آن، پیشنهادهایِ خود را دربارۀ خط فارسی از جمله: جدانویسی و پیوسته نویسی کلمات و ترکیبات و اجزای جمله و نحوۀ چینش کلمات در متن از لحاظ رعایت فاصله یا نیم فاصله هنگام تایپ آن، در دو کتاب «دستور خطّ فارسی» و «فرهنگ املایی زبان فارسی» ارائه کرده است. یکی از راه های رواج و شیوع عملی مندرجاتِ این شیوه نامه ها دویست و چهل کتابی بوده است که فرهنگستان تاکنون منتشر کرده است؛ مخصوصاً سی کتاب از آن، که به تصحیح متون ادب فارسی اختصاص داشته است. آنچه در مطالعۀ این کتاب ها به چشم می خورد؛ هر چند ممکن است از زیر دستِ ویراستار واحدی بیرون آمده باشند، اختلاف سلیقه در ضبط و نگارش اجزای جمله از لحاظ خطِّ فارسی است. در این مقاله سعی شده است سلیقۀ مصحّحان یا ویراستاران دیوان قطران تبریزی مخصوصاً در پیوسته (با نیم فاصله) نویسی اضافه های وصفی مقلوب و کلمات و ترکیبات دیگر بررسی شود.https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20632_90e6740316e1b154ed78fa5a0d7a194d.pdfدانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251222Poetics of Emendation:
The Role of Reverse Iranology in Vahid Dastgerdi’s Emendation of Nizami’s Poetry (Case Study: Haft Peykar)بوطیقا در تصحیح متون شاعرانه: نقش ایرانشناسی وارونه در تصحیح وحید دستگردی از خمسۀ نظامی (مطالعۀ موردی: هفتپیکر)1331102077410.22034/perlit.2025.64097.3733FAفرشادجلیل پیراندکتری و پژوهشگر مستقل زبان و ادبیّات فارسی، ایران.مجیدبهرهوراستاد مدعو دانشگاه مکگیل، مونترال، کانادا.Journal Article20250526During the period of the Iranian Literary Society, the critique and revision of texts were considered integral components of literary research. Concurrently, Hassan Vahid Dastgerdi, a poet, critic, and magazine editor, published his literary studies in two domains: theoretical and practical criticism, with a primary focus on the works of Nizami Ganjavi in the magazine Armaghan. By examining his efforts to revise Nizami’s Khamseh (Quintet) as a cultural asset, this study addresses the role of reverse Iranology in the emendation and processing of literary texts. It demonstrates that Vahid Dastgerdi’s skepticism toward the literary methods of European orientalists forms the basis for discussing the theoretical advancements made by textual emendators. This skepticism, particularly after engaging with Helmut Ritter’s scholarly-critical framework and meeting Jan Rypka at the Ferdowsi Millennial Congress, highlights Dastgerdi’s reversal of orientation. The research method involves qualitative content analysis, with data collected from old manuscripts of Haft Peykar (The Seven Beauties) and its printed editions, as well as other relevant sources. The study explores how Dastgerdi’s national rethinking of the Khamseh revision in a European style, aligned with literary theory and criticism in Armaghan, connects with themes such as “Vahid’s mythical thinking as a poet turned critic,” “the poetic nature of the Khamseh and the chaotic state of its manuscripts,” and “the convergence of European scientific-critical tools with local traditions” during his time. This intervention contributed to the localization of textual critique and revision within Persian literary heritage.در دورۀ گذار از قاجار به پهلوی اول، نقد و تصحیح متون بهعنوان یکی از موضوعات تحقیق ادبی در نظر گرفته شد. در همان وقت، حسن وحید دستگردیِ شاعر، نقّاد و مجلهگردان، تحقیقات ادبی خود را در دو حوزۀ نقد نظری و نقد عملی بر محور سخن نظامی گنجوی در مجلۀ ارمغان منتشر کرد. با بررسی طرح او از تصحیح خمسۀ نظامی بهعنوان سرمایۀ فرهنگی در دورۀ پهلوی اول، میتوان به نقش ایرانشناسی وارونه و بوطیقای بومی در تصحیح و فرآوری متون ادبی پرداخت. پژوهش حاضر نشان میدهد که وحید دستگردی چگونه توانست با دسترسییافتن به هفتپیکر علمی-انتقادی ریتر و دیدار با ریپکا، همچنین تردید نسبت به س ودمندی دانش ادبی و روش تصحیح مستشرقان اروپایی و دنبالهروان آنان در ایران، زمینۀ بحث دربارۀ دستاوردهای نظری مصحّحان را فراهم کند. روش انجام پژوهش حاضر تحلیل محتوای کیفی و روش جمعآوری دادهها کتابخانهای است. هدف پژوهش تبیین این واقعیت بودهاست که بازاندیشی وحید از تصحیح خمسه به شیوۀ اروپایی، همسو با نقادی ادبی در مجلۀ ارمغان و پیوند با مقولههایی چون «آگاهی اسطورهای شاعری در لباس نقادان»، «کیفیّت متن خمسه و وضع مغشوش نسخ آن» و» تلاقی دو روش علمی-اروپایی از متن با سنت بومی تصحیح در ایران» انجام پذیرفته است. این مسئله چنان اثرگذار بود که ضرورت بومیسازی نقد و تصحیح متون را در تحقیقات ادبی، بر همگان آشکار ساخت چراکه وحید را به مداخلۀ ذوق فرهیخته در نسخ خطّی واداشت.https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20774_105167d687c8998d2a9f7d77a4f05d90.pdfدانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251201Correction of Selected Passages from Nafthat al-Masdur:
A Critical Review of Yazdgardi’s Editionتصحیح عباراتی از نفثةالمصدور با نگاهی انتقادی به تصحیح یزدگردی1611342077610.22034/perlit.2025.68665.3839FAیاسردالونداستادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی، قزوین، ایران.مجیدعزیزی هابیلدانشآموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه لرستان، لرستان، ایران.Journal Article20250920Amir Hassan Yazdgerdi, relying on four relatively late manuscripts, produced the first critical edition of Nafthat al-Masdūr. However, a comparative analysis of these manuscripts with his edited text reveals several inaccuracies in the transcription of words and the recording of textual variants. This study, incorporating the Tehran University manuscript—unavailable to Yazdgerdi in its original form—and examining the influence of Mojtaba Minavi’s conjectural emendations, classifies these errors into three categories: (1) readings without manuscript support, (2) inaccurate reporting of textual variants, and (3) omission of significant variants. The findings indicate that the correct forms of certain phrases differ from Yazdgerdi’s readings, including:بأس این پادشاه bā’s-e īn pādeshāh →بأس پادشاه bā’s-e pādeshāh;سلطانِ ألیس solṭān-e alaysa → شیطان ألیس shayṭān-e alays; جان و جهان jān o jahān → جانِ جهان jān-e jahān; لا یحصد lā yaḥṣod → لم یحصد lam yaḥṣod; and پایبرجایpāy-barjāy → پابرجا pābargā. This article critically evaluates such cases and provides the corrected readings alongside facsimiles of the original manuscripts.امیرحسن یزدگردی با اتکا به چهار نسخۀ خطی متأخر، نخستین تصحیح انتقادی <em>نفثةالمصدور</em> را فراهم آورد. با اینهمه، بررسی تطبیقی نسخ یادشده با متن تصحیحی او نشان میدهد که کاستیهایی در ضبط لغات و ثبت اختلافات نسخ راه یافتهاست. این پژوهش با بهرهگیری از نسخۀ کتابخانۀ دانشگاه تهران (که یزدگردی مستقیماً بدان دسترسی نداشته) و تحلیل تأثیر تصحیحات قیاسی مجتبی مینوی، این لغزشها را در سه محور اصلی بررسی میکند: ۱) ضبطهای بیپشتوانه، ۲) ثبت نادرست اختلاف نسخ، ۳) غفلت از ثبت اختلافات نسخ. نتایج نشان میدهد که صورت صحیح برخی عبارات، متفاوت از ضبط یزدگردی است؛ از جمله: «بأسِ این پادشاه ← بأس پادشاه»، «سلطان ألَیسَ ← شیطانِ ألیس»، «جان و جهان ← جانِ جهان»، «لا یَحْصدْ ← لم یحصد» و «پایبرجای ← پابرجا». در این مقاله، ضمن نقد این موارد، صورت درست عبارات همراه با شواهد نسخههای خطی ارائه شدهاست.<br />. . . . . .https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20776_5aee081f325de03572a2c26567e92302.pdfدانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251222The Carnival Atmosphere and the Anti-normative Nature of Qalandari Poetryروح کارناوالی و ماهیت ضدهنجاری شعر قلندری1841622088610.22034/perlit.2025.68734.3840FAهاتفسیاه کوهیاندانشیار گروه ادیان و عرفان، واحد تاکستان، دانشگاه آزاد اسلامی، تاکستان، ایران.Journal Article20250819Qalandariyat in Persian literature is generally regarded as a type of symbolic poetry that reflects the experiences and spiritual emotions of its poets through the use of allegories, symbols, and mystical metaphors. However, this type of poetry can also be considered a unique literary form that acts as a powerful counter-genre against other poetic forms by critiquing prevalent norms and literary and social conventions and challenging them. This study, without reducing the dynamic poetic imagery of this genre solely to predetermined archetypes and Sufi symbols, examines its unique poetic structure while considering the inter-genre relationships of Qalandariyat with some dominant normative genres. The findings of the research indicate that the interaction of Qalandari poetry with genres such as praise, pride, and sermon leads to the emergence of a new type of poetry in which unconventional phenomena and elements with anti-normative characteristics are displayed in spaces akin to Mikhail Bakhtin’s “carnival,” where all values, norms, and social hierarchies are inverted.قلندریات در ادبیات فارسی عموماً نوعی شعر سمبلیک تلقی میشود که با بهرهگیری از تمثیلها، نمادها و استعارههای عرفانی، تجربهها و احساسات معنوی شاعران این نوع شعر را بازتاب میدهد. با این حال، این گونه شعر را میتوان به لحاظ ساختاری نوع ادبی منحصر به فردی دانست که از طریق نقد هنجارها و قراردادهای ادبی و اجتماعی رایج، و به چالش کشیدن آنها، به عنوان یک ضدژانر نیرومند در برابر گونههای شعری دیگر عمل میکند. این پژوهش بدون آن که بخواهد تصاویر شاعرانه پویا در این نوع شعر را صرفاً به کهنالگوها و نمادهای از پیش تعیینشده صوفیانه فرو بکاهد، با در نظر گرفتن ارتباط بینژانری قلندریات با برخی از ژانرهای هنجاری غالب، به بررسی ساختار شعری منحصر به فرد آن میپردازد. نتایج بررسیها نشان میدهد که تعامل شعر قلندری با گونههایی مانند مدح، فخر و وعظ، منجر به ظهور نوع جدیدی از شعر میشود که در آن پدیدهها و عناصر نامتعارف با ماهیت ضدهنجاری، فضاهایی را به نمایش میگذارند که همانند «کارناوال» میخائیل باختین همه ارزشها، هنجارها و سلسلهمراتب اجتماعی در آن وارونه میشوند.https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20886_f53ce939e1827d9c238abb0de8ddf961.pdfدانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251222Introduction to Šamsi Baghdādi and a Textual Study of His Manzar al-Abrārمعرفی شمسی بغدادی و متنشناسی مثنوی منظرالابرار او2101852077710.22034/perlit.2025.67033.3791FAزهراجعفری خیرآبادیدانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ورامین- پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، تهران، ایران.علیرضاقوجه زادهاستادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ورامین- پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، تهران، ایران.0000-0002-3574-3889اشرفچگینیاستادیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ورامین- پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، تهران، ایران.Journal Article20250904This article presents a study of the sole surviving manuscript of Manzar al-Abrār, a narrative poem, by Šamsi Baghdādi, while also exploring the life of its author. Šamsi Baghdādi was a Persian-speaking poet of the 10th/16th century (alive in 975/1567) in Asia Minor, about whom little information remains. Although biographical sources trace his origins to Baghdad, evidence suggests he was of Persian descent. He worked as a cobbler in Baghdad and lived an ascetic life for many years. A devotee of the Ahl al-Bayt, he adhered to Islamic rites and held strong convictions toward Shiʿism. His family was known for their erudition, virtue, and poetry, and his son, ʿAhdi Baghdādi (d. 1002/1593), was a prominent poet, literary biographer, and author of the Tazkera-ye Golšan-e Šoʿarā during the 10th/16th and early 11th/17th centuries. Šamsi was skilled in composing ghazals (sonnets), qasidas (odes), and masnavis (long narrative poems). In addition to his scattered surviving poems, his Manzar al-Abrār—a work inspired by Nezāmi Ganjavi’s Maxzan al-Asrār and dedicated to Soltan Soleymān (900–974/1494-1566)—remains extant. This masnavi is the only Persian counterpart to Maxzan al-Asrār in the literary geography of Anatolia and Asia Minor. This study adopts an analytical-descriptive approach, drawing upon literary and historical sources as well as textual evidence.مقالۀ حاضر ضمن معرّفی و بررسی نسخۀ منحصربهفرد منظومۀ <em>منظرالابرار</em>، به شرح احوال سرایندۀ آن، شمسی بغدادی، میپردازد. شمسی بغدادی از شاعران پارسیسرای سدۀ 10ق (زنده در 975ق) در آسیای صغیر است که اطّلاعت زیادی از او در دست نیست. هرچند ارباب تذکره، اصل وی را از بغداد دانستهاند، امّا قراین نشان میدهد که تبار عجمی داشتهاست. در بغداد به شغل کفشدوزی میگذرانده و سالها با ریاضتکشی میزیستهاست. هواخواه اهل بیت و پایبند شَعایر اسلامی بوده و نسبت به مذهب تشیّع، تعصّب میورزیدهاست. خاندان او همه اهل دانش و فضل و شعر بودند و فرزندش، عهدی بغدادی، از شاعران و تذکرهنویسان مشهور سدۀ 10و آغاز سدۀ 11ق (د: 1002ق) و مؤلّف تذکرۀ <em>گلشن شعرا</em> است. شمسی در سرودن غزل، قصیده و مثنوی تسلّط داشت و علاوه بر اشعار پراکندهای که از او باقی مانده، منظومۀ <em>منظرالابرارِ </em>او نیز در دست است که به تتبّع <em>مخزنالاسرار</em> نظامی گنجهای سروده و به سلطان سلیمان (900- 974ق) اتحاف کردهاست. این مثنوی، تنها نظیرۀ فارسی <em>مخزنالاسرار</em> در جغرافیای آناتولی و آسیای صغیر بهشمار میرود. این مقاله به شیوۀ تحلیلی-توصیفی، و با استناد به منابع ادبی، تاریخی و شواهد درونمتنی نوشته شدهاست.https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20777_ff3df88806d016444fd21174ed589c82.pdfدانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251222Study and Analysis of Different Types of Utopia in Persian Poems and Novelsشناخت و تحلیل انواع اتوپیا در منظومهها و رمانهای فارسی2302112098410.22034/perlit.2025.66181.3778FAسلیمانهاشم بیگیدانشجوی مقطع دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایرانJournal Article20250304The present article identifies and analyzes the types of utopia in Persian literature and attempts to explain this concept in the form of Persian poetry and prose texts. Utopia, as an ideal and perfect world, first appeared in philosophical texts and then in literary texts, and has been widely depicted and drawn in Persian in various forms. Poets and writers have each depicted and explained the types of utopia according to their own cultural, social, and historical backgrounds. This research is in the field of literary typology and has classified and analyzed Persian utopias by genre using a descriptive-analytical and comparative method and library resources. The article also compares the common features and differences of this genre in Persian classical works such as Shahnameh, Eskandarnameh, and Kheradnameh Eskandari, as well as Persian novels of the Constitutional Era and after, and in the analysis of the subject, works are examined in which a general outline of a utopian society is presented. The main issue of the research is the analysis of Persian utopias and their classification based on the characteristics and ultimate goal of those works. The results of the research indicate the diversity and breadth of types of utopias in Persian poetry and prose texts, where writers have used utopia to represent collective and individual aspirations as well as to criticize the social and political situation of their time.مقالۀ حاضر به شناسایی و تحلیل انواع اتوپیا در ادب فارسی میپردازد و تلاش دارد تا این مفهوم را در قالب متون نظم و نثر فارسی تبیین کند. اتوپیا بهعنوان جهانی ایدهآل و بینقص، ابتدا در متون فلسفی و سپس در متون ادبی ظهور یافت و در زبان فارسی به شکلی گسترده و در قالبهای مختلف طرح و ترسیم شدهاست. شاعران و نویسندگان هریک با توجه به زمینههای فرهنگی، اجتماعی و تاریخی خاص خود، به تصویر و تبیین انواع اتوپیا پرداختهاند. این پژوهش در حیطۀ گونهشناسی ادبیات است و به روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی و با استفاده از منابع کتابخانهای به طبقهبندی و تحلیل گونههای اتوپیا در ادبیات<strong> </strong>فارسی پرداختهاست<strong>. </strong>همچنین مقاله<strong> </strong>به تطبیق ویژگیهای مشترک و تفاوتهای این ژانر در آثار کلاسیک فارسی چون <em>شاهنامه</em>، <em>اسکندرنامه</em> و <em>خردنامه اسکندری</em> و نیز رمانهای فارسی عصر مشروطه و پس از آن پرداختهاست و در تحلیل موضوع، آثاری بررسی شده که در آنها طرحی کلی از یک جامعۀ اتوپیایی ارائه میشود. مسئلۀ اصلی پژوهش تحلیل اتوپیاهای فارسی و دستهبندی آنها براساس ویژگیها و هدف غایی آن آثار است و نتایج تحقیق نشان میدهد که در متون نظم و نثر فارسی، انواع مختلفی از اتوپیا (آرمانشهر) وجود دارد و نویسندگان از این مفهوم هم برای بازنمایی آرزوهای جمعی و فردی و هم برای نقد وضعیت اجتماعی و سیاسی زمانۀ خود، استفاده کردهاند.https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20984_9ced8abcc9356c91cc1bcc00b466faea.pdfدانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251222Synesthesia as a Conceptual Metaphor: Analyzing the Synesthesia Pattern in Sohrab Sepehri’s Poetryحس آمیزی به مثابه استعاره مفهومی: بررسی الگوی حس آمیزی در شعر سهراب سپهری2452312077210.22034/perlit.2024.59531.3605FAمهساامجدیدانشآموخته زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.ابراهیماقبالیدانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.ابراهیمرنجبراستاد گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.محمدخاکپوردانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.Journal Article20250910This paper gives an insight to synesthesia from the viewpoint of conceptual metaphor theory to analyze the synesthesia in the poetry of Sohrab Sepehri. With regard to Ullmann’s hierarchy of senses, some of cognitive science researchers have considered synesthesia as a type of conceptual metaphors; like in a conceptual metaphor, where a concrete conceptual domain is mapped to an abstract one in order to clarify and enrich it, in synesthesia, elements regarding weaker senses are mapped to the domain of stronger senses to give a richer understanding of concepts. This paper tries to review frequent synesthesia constructs in Sepehri’s poetry with an analytical method to show the embodiment implied in his apparently abstract work. Investigating multiple poems of Sepehri shows that almost all of his synesthesia constructs are instances of conceptual metaphors. In other words, all his synesthesia constructs give embodiments of abstract concepts and thus, his poetry is genuinely embodied and earthly, despite its abstract appearance.مقاله حاضر نگاهی به پدیده حسآمیزی از دیدگاه نظریه استعاره مفهومی است و به تحلیل حسآمیزیهای موجود در شعر سهراب سپهری پرداختهاست. بعضی از پژوهشگران علوم شناختی، با پیش چشم داشتن سلسلهمراتب حواس اولمان، حسآمیزی را گونهای از استعاره مفهومی دانستهاند؛ همچنانکه در ساخت استعاره مفهومی، یک حوزۀ مفهومی عینی بر یک حوزۀ مفهومی انتزاعی افکنده میشود تا آن را روشن سازد، در حسآمیزی نیز عناصر مربوط به حواس ضعیفتر به حیطه حواس قویتر برده میشوند تا موجب درک بهتری از مفهوم شوند. این مقاله با روش توصیفیتحلیلی کوشیدهاست از منظر متفاوتی به صنعت پرتکرار حسآمیزی در شعر سپهری نگاه کند و جسمانیت مستتر در ظاهر انتزاعی آثار او را نشان دهد. نتیجۀ حاصل از بررسی حدود 100 نمونه در اشعار سپهری، نشان میدهد که تقریباً تمام حسآمیزیهای موجود در شعر او، استعارههایی مفهومی هستند که از سلسلهمراتب حواس اولمان تبعیت میکنند. به عبارت دیگر، سپهری همواره در حسآمیزیهایش مفهوم انتزاعی را به عینیت و تجسم نزدیک کردهاست. این نکته نمایانگر آن است که شعر او برخلاف ظاهر انتزاعی، باطنی جسمیتیافته و کاملاً زمینی دارد.https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20772_52bac1885bb19a4b8e715cdb07d9dff3.pdfدانشگاه تبریززبان و ادب فارسی (نشریه سابق دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز)2251-79797825220251222Subjectivity and the Tragic Mode in the Poetry of Fereydon Tavallalyذهنیت و رویکرد تراژیک در شعر فریدون توللی2632462073510.22034/perlit.2025.62839.3695FAعباسباقی نژاددانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد ارومیه، دانشگاه آزاد اسلامی، ارومیه، ایران.Journal Article20250311Fereydon Tavallaly stands as one of the earliest modernist poets to emerge after Nima Yushij, successfully establishing a distinctive poetic voice and leading a significant literary movement. The poetic current spearheaded by Tavallaly developed under the influence of Nima Yushij’s seminal poem "Legend" and is characterized as a form of lyrical poetry infused with romantic elements. This trend attracted a generation of contemporary poets who followed in Tavallaly’s footsteps. Beyond its lyrical and romantic qualities, Tavallaly’s poetry also exhibits a profound tragic dimension. This tragic sensibility stems from Tavallaly’s inherently tragic worldview and, in part, from his affinity with dark romanticism—a mode in which the thematic components of romanticism and tragedy are deeply intertwined. This study employs a descriptive-analytical method to explore the connections between Tavallaly’s poetry and the tragic tradition. It examines and analyzes the manifestations of tragic consciousness and the ways in which key elements of tragedy are embedded within his poetic discourse. The findings indicate that Tavallaly’s poetry is deeply interwoven with tragic themes. He positions himself as a tragic hero—a figure who, within the realm of love and human relationships, embodies despair and failure, ultimately surrendering to and accepting defeat in the face of inescapable fate and adverse circumstances.فریدون توللی از نخستین شاعران نوپرداز بعد از نیماست که توانسته در جایگاه شاعری صاحب سبک قرار گیرد و هدایتگری یک جریان شعری را عهدهدار شود؛ جریانی که توللی هدایتگر آن بوده، تحت تأثیر منظومۀ «افسانۀ» نیمایوشیج تکوین یافته و آن، گونهای شعر تغزلی با مایههای رمانتیک است که پس از توللی مورد توجه و پیروی طیفی از شاعران معاصر قرار گرفت. شعر توللی افزون بر شاخصههای تغزلی و رمانتیک، واجد قابلیتی تراژیک نیز هست. این امر، نتیجۀ ذهنیت تراژیک توللی و تا حدی برآیند تمایل وی به رمانتیسم سیاه تواند بود؛ زیرا میان مولفههای رمانتیسم، خصوصاً رمانتیسم سیاه و تراژدی نسبت و قرابتهایی وجود دارد. در این پژوهش، با بهرهگیری از شیوۀ توصیفی – تحلیلی، ضمن پرداختن به پیوندهای شعر توللی با تراژدی، ابعاد ذهنیتِ تراژیک و چگونگی نمود برخی مولفههای تراژدی در شعر توللی مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. نتایج پژوهش نشان میدهد که جنبههایی از شعر توللی با وجوه تراژیک درآمیخته است؛ زیرا او در مواردی خود را در جایگاه یک قهرمان تراژدی قرار داده است؛ قهرمانی که در متن مناسبات عشقی، در موقعیت یک انسان مستأصل و ناکام قرار گرفته و از سر ناگزیری تن به تسلیم و پذیرش شکست در برابر شرایط و احوال اجتنابناپذیر داده است.https://perlit.tabrizu.ac.ir/article_20735_459e99df6274617829513cacdf5187f7.pdf